فقط از عثمان ، زبير ، طلحه ، معاويه و گروهى كه با على بن ابىطالب ( ع ) جنگيدند ، انتقاد مىكرد و به آنان دشنام مىداد . اما در دوره‌هاى بعد و عصر ذهبى ( قرن هشتم ) ، غالى به كسى گفته مىشد كه آنان را كافر مىدانست و از شيخين نيز بيزارى مىجست . « 1 » همچنين در قرون نخستين ، شيعه كسى بود كه فقط به تقدم على ( ع ) بر عثمان اكتفا مىكرد . ولى در سده هشتم ، با قطع نظر از اينكه رافضى يا غالى خوانده شود ، شيعه كسى است كه صحابه حتى شيخين را تكفير مىكند و دشنام مىدهد ، « 2 » يا به تعبير ديگر ، آن‌كه در سده‌هاى نخستين شيعه شناخته مىشد ، اكنون ديگر در تعريف شيعه نمىگنجد . شيعه قرون ميانى به بعد نيز از نگاه اهل‌سنتِ قرن‌هاى پيش ، شيعه نبودند ، بلكه قيد غالى يا رافضى داشتند . تشيع كوفى از مجموع اقوال و عقايد موجود در منابع اسلامى درباره خلفاى نخستين مىتوان جمع‌بندىهاى جديدى به دست آورد . ازاين‌رو برخى پژوهشگران تاريخ ، مسئله تشيع عراقى را ، كه تشيع سياسى نيز ناميده مىشود ، مطرح كرده‌اند تا راه تحليل جامعه اسلامى در سده‌هاى نخستين اسلامى را هموارتر نمايند . براساس اين نظريه مفهوم تشيع در قرون نخستين ، اعم از تشيعى بوده كه اكنون رايج است . آنچه اكنون شيعه گفته

--> ( 1 ) . ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 5 . ( 2 ) . سير اعلام النبلاء ، ج 5 ، ص 374 .