ضربه زد . « 1 » يكى از عواملى كه موجب شده است بسيارى از تاريخ‌نگاران طرح اوليه ولايت‌عهدى را به فضل بن سهل نسبت دهند ، پيشنهاد او در اين باره و نيز يادآورى آن است . « 2 » در مقابل ، گزارش‌ها و قراينى وجود دارد كه نشان مىدهد موضوع ولايت‌عهدى را خود مأمون ابداع و پيشنهاد كرد . حتى فضل بن سهل به عنوان ايرانى صاحب نفوذ كوشيد ، با بزرگ جلوه دادن و پىآمدهاى ناگوارى كه بر اين عمل مأمون مترتب است ، او را از اين كار باز دارد ، ولى سرانجام در برابر پافشارى مأمون ، تسليم شد . « 3 » هوشيارى مأمون و توجه او به مقتضيات عمومى و روش محتاطانه و دورانديشانه او گوياى آن است كه مأمون ، خود ، در ولايت‌عهدى امام رضا ( ع ) پيش‌قدم بوده است . بايد دانست فضل بن سهل از تربيت‌يافتگان خاندان برمك و پيروان آنها بود « 4 » كه به انحراف از علويان و دشمنى با آنان معروفند . در اين صورت چگونه ممكن است فضل به مأمون موضوع ولايت‌عهدى امام رضا ( ع ) را پيشنهاد كرده باشد ، مگر اينكه وضع سياست عمومى ايجاب مىكرد ، براى حفظ خلافت ، مسائل مذهبى در نظر گرفته نشود . بنابر اين ، بعيد به نظر مىرسد موضوع ولايت‌عهدى ، انديشه فضل باشد . گزارش ريّان بن صلت نيز مؤيد آن است كه فضل در اين امر ، عامل اصلى نبوده است . ريان مىگويد :

--> ( 1 ) . تاريخ سياسى غيبت ، ص 75 . ( 2 ) . تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، صص 262 - 265 . ( 3 ) . تحليلى از زندگانى امام رضا ( ع ) ، ص 126 . ( 4 ) . گويند فضل بن سهل در سال 190 هجرى به دست مأمون مسلمان شده است . پدرش ، سهل نيز كه مجوسى بود ، به دست مهدى عباسى مسلمان شده بود . در گزارش ديگر آمده است : فضل و برادرش ، حسن ، به دست يحيى بن خالد برمكى مسلمان شده‌اند و يحيى او را به خدمت مأمون گمارد . از اين رو ، فضل پاس حرمت برامكه را مىداشت و آنها را مىستود . ( الكامل ، ج 5 ، ص 123 ) .