نمىتوان منكر شد . ياقوت حموى درباره محدوده جغرافيايى ايران در گذشته ، ضمن آنكه سرزمين عراق را دل ايران‌شهر ، يعنى قلب سرزمين‌هاى مملكت فُرس دانسته ، نوشته است : « سرزمين فارس در قديم و پيش از اسلام ، ما بين نهر بلخ تا آذربايجان و ارمنستان تا فرات تا عمان و مكران تا كابل و طخارستان بوده است » . « 1 » حسين مونس نيز در كتاب « اطلس تاريخ اسلام » ، تقريباً همان محدوده مورد اشاره ياقوت را يادآورى كرده و قلمرو ساسانيان را هنگام ظهور اسلام چنين شناسانده است : در آسياى شرق ، هنگام ظهور اسلام ، ايرانيان ساسانى بر فلات ايران تا رود مرغاب در ( شمال ) شرق تسلط داشتند و مركز امپراتورى ايشان ، سرزمين عراق و پايتختشان ، شهر « مداين » يا « تيسفون » ، واقع بر كرانه دجله ، بود . « 2 » درباره مرزهاى شمال شرقى ايران بايد گفت يزدگرد سوم ، آخرين پادشاه ساسانى ، در عصر حكومت عثمان‌بن‌عفان ، هنگام فرار و عقب‌نشينى از مقابل سپاه مسلمانان ، آخرين مقصد خود را « مرو » قرار داد و در آنجا ( سال 31 ه . ق ) كشته شد . « 3 » برخى تاريخ‌نگاران به استناد اين گزارش ، حدود مرزهاى ساسانيان را در آن قسمت مشخص مىكنند . گفتنى است خراسان در طول تاريخ ، مرزهاى ثابت و مشخصى نداشته است . از فتوحات مسلمانان تا قرن چهارم ، خراسان شامل منطقه وسيعى مىشد كه بسيار پهناورتر از خراسان قبل از اسلام بود و در اصطلاح ، « خراسان عربان » به شمار مىرفت . « 4 » به

--> ( 1 ) . معجم البلدان ، ج 1 ، ص 289 و ج 4 ، ص 227 . ( 2 ) . اطلس تاريخ اسلام ، ص 52 . ( 3 ) . ر . ك : فتوح البلدان ، ج 2 ، ص 388 . ( 4 ) . عصر زرين فرهنگ ايران ، ص 117 .