جاه‌طلبى جانشينان وكيل چنان بحران عظيمى در فارس و اصفهان ايجاد نمود كه هرچند ماه ، اميرى از خاندان زند يا بستگان آن خاندان در شيراز سلطنت مىكرد و سرانجام به قتل مىرسيد . به طور كلى ، از سال 1193 تا 1203 ه . ق ، در مدت ده سال ، تاج و تخت زنديه و عنوان سلطنت ايران در ميان جمعى از برادرزادگان و بنى اعمام وكيل دست به دست مىگشت . در طول اين مدت ، فرصتى بسيار مناسب براى خان قاجار فراهم آمد و وى چنان‌كه قبلًا اشاره كرديم ، هم خود را نخست صرف بسط نفوذ خود در شمال ايران نمود و هر موقع كه كار هرج‌ومرج و زد و خورد مدعيان سلطنت به منتها درجه مىرسيد ، دست به حمله مىزد و قدرت نظامى خود را آزمايش مىكرد و از پيش‌آمدها و حوادث براى اجراى مقاصد خود استفاده مىبرد . به طورى كه در اوايل سال 1203 ه . ق ، مقدمات تشكيل دولت قاجار از هر حيث آماده شده بود و فقط قدرت لطف‌على خان زند و هواخواهى مردم جنوب ايران از او كه به هرحال ، شاه‌زاده ايرانى زند را بر حكومت خاندان قاجاريه ترجيح مىدادند ، توانست تشكيل اين دولت را چند سال ديگر به تعويق اندازد . « 1 » ب ) دولت عثمانى دولت عثمانى پس از قتل نادر افشار و تضعيف سلسله افشاريه كه از اقتدارشان كاسته شده بود ، التفات چندانى به دولتمردان ايرانى نداشت . اين در حالى بود كه عثمانى بر حجاز سلطه داشت و روابط با حجاز و حاكمان آن جز با صلاح‌ديد و موافقت سلاطين عثمانى امكان‌پذير نبود . بنابراين ، فقدان امنيت و بحران‌هاى داخلى از علل كاهش روابط با حجاز محسوب مىشود . دليل ديگر ارتباط اندك زنديه با حجاز ، به مشكلات سياسى و درگيرى زنديه با

--> ( 1 ) . ايران در دوره سلطنت قاجار ، ص 34 .