النّبيّ - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - فأنفق عليه من ماله عشرة آلاف درهم ، فقال النّاس : يوسّع مسجد رسول اللَّه و يغيّر سنّته » . به هر تقدير ، در زمان عثمان ، بناى قديمى مسجد از بن برچيده و بناى جديد با مساحتى بيشتر جايگزين آن گرديد . امام ابواسحاق حربى در « المناسك و اماكن طرق‌الحج و معالم الجزيره » ( ص 363 ) مىگويد : خارجة بن زيد بن ثابت ، اين بازسازى را چنين توصيف مىكند : « عثمان مسجد را خراب كرد و آن را از جهت قبله توسعه داد ؛ ولى از جانب مشرق ، چيزى بر آن نيفزود . سمت غرب را به اندازهء يك ستون توسعه بخشيد و آن را با سنگ‌هاى حجّارى شده و گچ و . . . بنا نمود . » . « و بناه بالحجارة المنقوشة و القصة و الخشب و الجريد و بيضه بالقصّة » . در اين توسعه و با توجّه به گفتهء ابن‌رسته در « الأعلاق النفيسه » ( ص 67 ) بقيهء خانهء عبّاس بن عبدالمطّلب - كه در توسعهء قبلى مسجد بخشى از آن جزو مسجد شده بود - به طور كامل به مسجد ملحق گرديد . عبداللَّه بن عطيّه ، مسأله را به تفصيل چنين بيان مىكند : « عثمان ، مسجد را با سنگ‌هاى نقاشى شده و گچ بنا كرد . ستون‌ها را با سنگ و ميله‌هاى آهن به پا ساخت و آن را منقوش نمود و سقف آن را با چوب ساج بساخت . طول مسجد را مجموعاً به 160 ذراع و عرض آن را به 150 ذراع توسعه داد . » اين گفته با سخن ديگرى كه از زيد بن ثابت ثبت شده و ابن‌نجّار آن را در « اخبار مدينة الرّسول » ( ص 97 ) و ابن‌فقيه در « مختصر كتاب البلدان » « 1 » نقل كرده ، مطابقت دارد . همين نظريات را يعقوبى در كتاب « تاريخ » « 2 » به رشتهء تحرير درآورده كه : « [ عثمان ] در سال 29 هجرى ، مسجد پيامبر خدا را وسعت داد و سنگ آن را از

--> ( 1 ) . ص 23 ، چاپ بريل ، 1302 ه . ق . ( 2 ) . ج 2 ، ص 58 ، ترجمه فارسى .