تلقّى شود ؟ ادعاى گزافى است كه از گمان آن مىهراسم . پرسش : در پايان اين گفتگو ، چه الگوهايى را براى پژوهش در تاريخ حرمين شريفين به محققان و دانش پژوهان پيشنهاد مىدهيد ؟ پاسخ : من صالح نيستم كه به ديگران راه و روشى را نشان دهم ، همين قدر مىتوانم بگويم راهى كه من به تجربه انتخاب كردم چه بود . نخست در بيان تاريخ مكه و مدينه ، هيچ جهت مذهبى خاصى را ترويج نكردم ، نگذاشتم آرمان سياسى كشورى سايه بر بيان تاريخ سرزمينى بيندازد كه محل ظهور اسلام بود . از دل كين به تاريخ را زدودم ، با ايمان به رحمت بر آتش تبعيض به اقوام و تعصب به اديان ، آب مهر پاشيدم ، نخواستم آرا و اسناد پيشينيان را در قالبى كه خود آن را مىخواستم جاى دهم و يا اگر آن را نمىپسنديدم ، كنارى نهم . از امروز به گذشته‌ها افتادم تا بيان امروزى آن را بيابم و در نهايت احساس مىكردم مدينه شناسى پيش از آنكه كتابى در دست اين و آن شود ، مدرسه‌اى است كه در آن الفباى مدينه شناسى را مىآموزم .