مصاحبه‌اى داشته باشم ، نيافتم . مجموعهء كاملى از تمامىِ كتابها و يا رساله‌هايى كه در ايران از سال 1320 دربارهء حج چاپ شده بود ، جمع آورى كردم ، در اين 90 جزوه و كتاب ، هر چه ديده بودم به استثناى سفرنامهء آل احمد ، تابندهء گنابادى ، خليلى عراقى ، دهقان سالور ، مجابى ، هدايتى و هدايت ، ما بقى دربارهء فلسفه و اسرار ، آداب و بيشتر احكام يا مناسكِ حج بود و اين امر نشان مىدهد كه از آغاز صنعت چاپ در ايران هيچ رساله يا كتابى مستقل دربارهء آثار حجاز وجود نداشت تا اينكه مرحوم مطهّرى از دكتر محمدى پرسيده بود و او نام آقاى ابوالقاسم پاينده را برده بود . باشادروان پاينده ملاقات كردم به من گفت : پژوهشى نداشته‌ام ولى از روى نوشته‌هاى محمد حسين هيكل در « زندگانى محمد » و فيليپ حِتّى در « تاريخ عرب » و كلوپ پاشا در . . . مطالبى را جمع آورى كرده ، اينجا و آنجا گفته‌ام . ولى براى مصاحبه سوادى ندارم . مىگويند : محقّقى بنام صدر الدين محلاتى در شيراز كتابى بنام « مناسك حج » در مذاهب پنجگانه نوشته كه به حمايت مالى وزارت امور خارجه چاپ شده است . از او بپرس . با ايشان ملاقات كردم ، بسيار خوش مشرب بود ولى قدرت شنوايى را از دست داده بود . به من گفت : پاينده اشتباه كرده ، من فقط دو كتاب يكى دربارهء اسرار حج و دوّمى مناسك حج در مذاهب پنجگانهء اسلام نوشته‌ام و از آثار حجاز خبرى ندارم . با آقاى ابوالقاسم سحاب كه شنيده‌ام در اين خصوص كارى در دست دارند ، ملاقات كن . وقت گرفته خدمت رسيدم ، گفت من در سال 1318 يك جزوه از عامر بيك و خليل صبرى دربارهء اسرار و مناسك حج ترجمه كردم و يك رساله هم از مرحوم هبةالدين شهرستانى ، ولى مدتى است مىخواهم در يك مجموعهء مصوّر اين دو كار را تجديد چاپ كنم ، بهتر است خدمت آقا ميرزا خليل كمره‌اى برسى و از ايشان كه رساله‌اى هم دربارهء اسرار حج نوشته‌اند سؤال كنى . وقتى از خدمتش مرخص شدم بر غريبى پيامبر صلى الله عليه و آله در ايران گريستم . . . ! چگونه است كه اين همه كتاب دربارهء آثار مصريان ، ايرانيان ، اروپاييان ، يونانيان ، بابليان ، ايلاميان و . . . نوشته شده ، اما با آنكه سالانه ده‌ها هزار ايرانى به حج مىروند ، شورى در جستجوى سيرهء او نيست تا محقّقان ، ما را به قلب