خطيب بغدادى ، حارث بن هشام و عبداللَّه بن ابىربيعهء مخزومى و به روايت ابن ابىاسحاق - كه ابن‌بشكوال نقل كرده - حارث بن هشام و زهير بن ابىامية بن مغيره بوده‌اند . از جمله دلايل ديگر در اثبات اين‌كه فتح مكه از راه جنگ بوده ، سخنان آن حضرت صلى الله عليه و آله در خطبهء آن روز است كه به حرمت مكه اشاره مىكند و اين كه براى هيچ كس قبل از ايشان جنگ در آن حلال نبوده و براى او نيز تنها به مدت يك ساعت از روز ، حلال شده است و تا ادامهء حديث كه در صحيحين و از حديث ابن‌عباس نقل شده است . خطابى مىگويد : آنچه در آن ساعت براى حضرت حلال شده بود ، خونريزى بود و نه خون شكار و موارد ديگرى چون قطع درخت و پراكندن شكار . محب طبرى مىگويد : احتمال ديگر آن است كه حلال بودن شامل همه چيز بوده است ؛ زيرا پراكنده شدن لشكريان ، پراكندن شكار و قطع درخت و . . . را نيز - عمداً يا سهواً - در پى دارد . برخى از كسانى كه قائل به فتح مكه از راه جنگ‌اند ، چنين استدلال كرده‌اند كه حضرت صلى الله عليه و آله در خطبهء روز فتح مكه فرمود : « اى تودهء قريش ! به نظر شما من با شما چه كردم ؟ گفتند : نيكى كردى و برادرى نيكو و برادرزاده‌اى نيكو بودى . آن گاه فرمود : برويد كه همهء شما آزاديد . اين خطبه در سيرهء ابن‌اسحاق تهذيب ابن‌هشام « 1 » آمده است . وجه دلالت اين خطبه بر غير صلح‌آميز بودن فتح مكه آن است كه فرمود : شما آزاد شدگانيد ؛ يعنى كه از بندگى و بردگى آزاد شده‌ايد . ابن‌اثير در « نهاية الغريب » به اين مطلب اشاره كرده است ؛ زيرا در حديث « حُنَين » كه در اين كتاب آورده است ، مىگويد : وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مكه شد و كسانى را كه روز فتح مكه آنان را آزاد كرده بود ، به همراه داشت سپس آنها را آزاد كرد و به بندگى و بردگى نگرفت و آنها همچون اسيرانى بودند كه آزاد شده باشند . هر چند كه در لفظ

--> ( 1 ) - ج 2 ، ص 274