سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
56
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى )
هزار و هشتصد و سى و پنج كيلومتر طول آن است ( كيلومتر هزار ذرع است ، لفظ كيلو به معنىهزار است و متر به فرانسه كمتر از يك ذرع است . هر ذره معادل با يك متر و چهل و هشت جزو از هزار جزو متر ) . و تا حاجى طرخان رو به شمال مىرود و در بعضى جاها رو به شمال شرقى . عرض اين رودخانه از هزار ذرع هم متجاوز است و در بعضى جاها آنقدر عريض است كه ساخل پيدا نيست و عمق آن چهار پنج ذرع است . آبش گلآلود و تند است ، اما خيلى گواراست و سواحل طرفين اين رودخانه بسيار با صفا است و همهء سواحل مرتفع و مشرف به رودخانه مىباشد و گلههاى خوك ابلق و سياه در كنار رودخانه مىچرند و كلاغهاى ابلق و سياه و سارهاى بزرگ ماهىخوار و ساير طيور در كنار رودخانه بسيار است و اغلب ايلات قللوق كه بتپرست هستند ، در كنار رودخانه ولگا آلاچيق زده مسكن دارند و مواشى و احشام زياد از گاو و گوسفند و اسب و ماديان در آن حدود دارند و اغلب اهالى سواحل به صيادى اشتغال دارند . باغ و زراعت كمتر دارند و زياده از يك باغ در آن حدود ملاحظه نشد ، اما اشجار جنگلى و بيدمشك و بيد متعارفى در سواحل آن زياد است . بالجمله رودخانه شط عظيمى است و بعضى جزاير معتبر هم در اين رودخانه پيدا مىشود و دهات بزرگ هم كه از مضافات حاجى طرخان است در كنار رودخانه واقع است . و در هر قريه يك كليسياى خوب ساختهاند كه بسيار با شكوه است و تا سرالتين كه به راهآهن سوار خواهيم شد در رودخانه ولگا حركت خواهيم كرد بعونالله تعالى . بحر خزر چون از بحر خزر ، الحذر گويان خارج شده داخل رودخانه ولگاه شديم ، مناسب اين است كه حالات بحر خزر را به طور مختصر بيان نماييم كه اسباب مزيد بصيرت گردد . بحر خزر از بِحارى است كه به هيچ دريا اتصالى ندارد و جزر و مدى ندارد و رنگ آن سياه و قعر آن گل و لاى است و غير از ماهى منفعت ديگرى ندارد و از قرارى كه مىگويند سالى هزار و پانصد كشتى ماهيگيرى به آنجا مىآيد والعُهدة عَلى الرّاوى . و آبش به واسطهء چشمههاى نفتى كه در اطرافش واقع است از آبهاى درياهاى ديگر شورتر و تلختر است و در واقع بحيره است نه دريا ؛ اما بزرگترين بُحيرات زمين است . طول آن از مشرق به مغرب