سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
12
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى )
مشهد ، در دارالحفاظ حرم حضرت رضا عليه السلام مدفون است . تاريخ وفات او در سنگ قبرش ، دوم جمادىالثانيه ذكر شده ، در صورتى كه گفتهء اعتمادالسلطنه ( دوم جمادىالاولى ) بايد درستتر باشد . در اين سال ، پيش از فوت خود به حكومت خراسان تعيين شده بود و قصد عزيمت داشت كه ناگهان در سن 67 سالگى فوت نمود . محمدحسنخان اعتمادالسلطنه در يادداشتهاى روزانهء خود ( دوشنبه دوم جمادىالاولى 1300 ق . ) مىنويسد : « حسامالسلطنه عموى شاه ، با دو سه كرور دولت ، امروز شش ساعت به غروب مانده مرحوم شد . اين چند روزه حاكم خراسان شده بود ، بيست و پنجهزار تومان پيشكش داده بود . امروز ساعت ديده بودند كه به طرف حكومت برود ، به آن دنيا رفت ! » . . . سلطان مراد ميرزا در اواخر زمان حيات پدر خويش حاكم ارسباران ( قراجهداغ ) بود . در سال 1253 ق . ، هنگام عزيمت محمد شاه به سمت هرات ، براى اينكه مبادا در صفحات بختيارى به تحريك بيگانگان اغتشاشاتى روى دهد ، سلطان مراد ميرزا با ششهزار نفر به چمنگندمان مأمور شد . در سال 1266 ق . پس از شكست و اعلام سالار و فتوحات نمايان در خراسان ، به لقب حسامالسلطنه ملقب گرديد . سلطان مراد ميرزا در سال 1264 ق . بر حسب انتخاب ميرزاتقىخان اميركبير از تهران براى قلع و قمع سالار به خراسان مأموريت يافت و در سال 1265 ه . ق . پس از احضار حمزه ميرزا ( حشمتالدوله ) برادرش ، سلطان مراد ميرزا به جاى او والى خراسان شد و در سال 1266 پس از اعدام حسنخان سالار در حكومت خود كاملًا مستقل گرديد . . . حكومت وى تا سال 1270 ه . ق . طول كشيد و در اين سال از حكومت خراسان معزول و به جاى او فريدون ميرزا فرمانفرما برادر اعيانيش استاندار خراسان شد فريدون ميرزا پس از دو سال و اندى حكمرانى در خراسان در سال 1272 ق . در مشهد درگذشت و حسامالسلطنه در اين سال براى بار دوم استاندار خراسان گرديد و حكومتش تا سال 1275 ق . ادامه داشت . از طرفى چون اغتشاشات و بىنظمىهايى در هرات روى داده بود و از طرف ديگر امير دوست محمدخان با قرار قبلى با انگليسىها و به تحريك آنها قصد داشت كه هرات را هم ضميمهء مستملكات خود بنمايد ، به اين جهات ، از طرف دولت ، به حسامالسلطنه والى خراسان امر شد كه به هرات رفته آنجا را تصرف نمايد . حسامالسلطنه ابتدا سامخان رئيس