بسيار بسيار باارزش بدانيم ، به‌ويژه به اين دليل كه به نظم صورت گرفته است . و اين خود ، هنر ديگرى است كه علاوه بر جنبه‌هاى تاريخى و مذهبى ، آن را به عنوان يك اثر ادبى مطرح مىكند . پيش از اين زن شاعره ، محيى لارى ، در نيمهء قرن دهم ، مثنوى « فتوح الحرمين » را در سفر حج سروده است كه ما آن را نيز چاپ كرديم . « 1 » متن منظوم ديگرى از احمد مسكين در دست است كه از آن با عنوان « حج نامه » ياد شده و ما گزيده‌اى از اشعار آن را به عنوان يكى از ضمايم اين كتاب آورده‌ايم . بعدها در دورهء قاجار نيز منظومه‌هايى در سفر حج سروده شده كه در مقدمهء « به سوى ام‌ّالقرى » ، ضمن ياد از سفرنامه‌هاى حج در ادب فارسى ، به آن‌ها اشاره كرده‌ايم . گفتنى است ، خاقانى نيز در قرن ششم در سفر حج ، اشعار زيبا و نغزى دربارهء كعبه و حرم پيامبر صلى الله عليه و آله سروده كه كمتر نظيرى براى آن مىتوان يافت . ما دو قصيده از آن را انتخاب و در ضمايم اين كتاب آورده‌ايم . با اين همه ، از جهاتى منظومهء حاضر از اهميت ويژه‌اى برخوردار است كه مهمترين جنبهء آن ، اين است كه سراينده زنى فرهيخته است و اين خود در تاريخ ادبيات فارسى ، يك گوهر به شمار مىآيد . به علاوه ، پرداختن وى به جنبه‌هاى جغرافيايى نيز ارزش خاص خود را دارد . همانطور كه اشاره شد ، آشنايى با راه سفر حج در آن دوران ، آشنايى با مشكلات زائران ايرانى در اين سفر ، و نيز نحوهء حج‌گزارى زائران خانهء خدا ، از ويژگىهاى اين سفرنامه است . به عنوان مثال وى به تفصيل ، از جشن‌هايى كه به مناسبت عيد قربان در منى برگزار مىشده سخن گفته است .

--> ( 1 ) . قم ، 1373 ، انتشارات انصاريان .