و با اينكه دربار اندلس از امكانات و فرصتهائى - كه به نظر نخستين مىتواند شالودهء بنياد يك فرهنگ خلاقه و مدنيت عظيم باشد - برخوردار بوده است . زيرا : مراكز و سرزمينهاى گنجينه‌هاى عظيم آثار فرهنگى مدنيتهاى كهن‌سال يونان و روم همسايه ديواربه‌ديوار امويان اندلس بوده ، و بقاياى كتابخانه‌هاى آن اقوام در دسترس ايشان قرار داشت . و هزاران دانشمندان ؛ و هنروران يونانى و رومى در سايه دولت امويان در بلاد اندلس مىزيسته‌اند . و امپراطوران روم و ملوك فرنگستان بسيارى از آثار علمى و هنرى يونان و روم را براى امويان هديه و ارمغان مىفرستادند . و حتى مترجمان زبانهاى يونانى و لاتين را بدربار قرطبه گسيل مىداشتند تا در نقل آثار فلسفى و علمى قديم با مترجمان اسلام معاضدت نمايند . درحالىكه عباسيان - فى المثل - براى ترجمه يا بدست آوردن يك نسخه از آثار يونان و روم عدهء از دانشمندان را با مال و رجال بسيار بسرزمين روم فرستاده و آنان پس از كشيدن رنجها ، و چشيدن تلخيها و صرف مبالغ بىشمار و روبرو شدن با اخطار بطور دزديده نسخهء از آن كتاب مطلوب رونويس كرده به بغداد مىبرده‌اند . و اينها فرصتها و امكانات وسيعهء بوده كه دربار اندلس از آنها برخوردار بوده و دربار خلافت اسلام در مشرق‌زمين از چنان امكانات محروم بوده است ، مع الوصف چون : مدنيت و فرهنگ ، ادبيات و هنر اسلامى را در خاورزمين در دولت آل عباس در بغداد و ديگر سواد اعظمهاى اسلام ايرانيان بنياد نهادند . هوش سرشار هنرآفرين ، روان روشن ، خرد سازنده ايرانيان دانش و فرهنگ اسلام را ببار آورد ، قدرت فكرى خلاقهء فرزندان ساسان كاخ رفيع العماد فرهنگ و تمدن اسلام را بنياد نهاد ، باوج عظمت و وسعت رسيد و آثار آن جهان‌گير گرديد . پس از يزدگرد و فاجعه دوران او ديرى مدنيت و فرهنگ باستانى ايرانى كه مظهر عقليت و تفكر ، دانش و بينش نژاد پارسى است - همچون آتشى فروزان كه لختى از زبانه كشيدن بازماند ديرى فرونشست اما در زير توده خاكستر حوادث زنده و فروزنده بر جاى بود .