اين اعتبارات سه‌گانه‌اى كه شما براى ماهيت ذكر كرده‌ايد ، از اعتبارات و ملاحظات ذهن ماست و جايگاهش فقط در ذهن است و هيچ‌گاه در خارج يافت نمىشود ؛ آن‌گاه اگر ماهيت ، به ملاحظهء يكى از اين اعتبارات ، موضوع واقع شود و بخواهيم حكمى را براى او ثابت كنيم : اولا يلزم كه جميع قضايايى كه محمول‌شان از عوارض خارجى است ، قضاياى ذهنيه باشند چون ماهيت مقيدا به اين قيود ظرفش ذهن است و در خارج يافت نمىشود ، درحالىكه بخش عمدهء قضايا ، قضاياى خارجى و حقيقى است و تنها قضاياى خارجى منحصر مىشود به حمل ذاتيات بر ذات كه در آنجا ماهيات من حيث هى ملاحظه شده و قطع‌نظر شد از امور خارجى و آن اعتبارات ثلاثه را ندارد . و ثانيا يلزم كه امتثال تكاليف ، محال و ممتنع باشد به جهت اينكه ظرف امتثال ، خارج است و ظرف ماهيت ، مقيد به يكى از اين اعتبارات ذهن است و محال است در خارج پيدا شود ، فيستحيل امتثال التكاليف . و هذا الاشكال وجيه . جناب مصنف از اين اشكال مهم جواب مىدهند به اينكه : ما گفتيم « در مورد حمل امور خارجى بر اين ماهيت ، آن را نسبت به آن امر خارجى مقايسه كنيم و حين المقايسه ، از سه حال خارج نيست : يا اين ماهيت ، نسبت به آن امر خارجى ، به شرط شىء اخذ مىشود يا به شرط لا و يا لا به شرط » . اين گفتهء ما سه احتمال دارد : احتمال اول : يحتمل مراد ما اين باشد كه تمام الموضوع براى اين حكم و محمول ، مجموع مركب از مقيد و قيد است . يعنى ماهيت و اين امر خارجى ، مثلا « المجتهد به شرط كونه عادلا » موضوع است لجواز التقليد ؛ يا « المؤمن لا به شرط كونه عادلا او فاسقا » موضوع جواز سلام است . احتمال دوم : يحتمل مراد اين باشد كه تمام الموضوع از براى حكم ، همان قيد و اعتبار باشد اما نفس ماهيت ، هيچ‌كاره است ؛ همه‌كاره ، همان اعتبار به شرط شىء يا به شرطى يا بشرطلايى است .