و آنچه ممكن است در اينجا گفته شود اين است كه گوئيم از جهت ادله لفظيه از كتاب و سنت آيات قرآنى صريح است در اينكه كفار مخلد در جهنم‌اند ، و اخبار نيز تأييد مينمايد آن را لكن از حيث دليل عقلى چون عقل فقط كليات مطالب را ادراك مينمايد اين است كه دستش از جزئيات « ما جاء به النبى » در امر معاد تهى است و چاره‌اى ندارد غير از آنچه از طرف شرع رسيده تعبدا قبول نمايد . و آنچه توان از طريق دليل عقلى ثابت نمود اين است كه گفته شود عذاب و نعمت دو قسم است عقلى و حسى نعمت و عذاب عقلى مترتب ميگردد بر نفس بشر از جهت تجرد و جوهريتش و هر گاه اخلاق نيكو و ملكات فاضله حميده تحصيل نمود پس از مرگ محظوظ ميگردد از آنچه ملايم نفس شريف اوست از تصوير صورتهاى نيكو و مناظر زيبا و غير اينها . و آنچه مترتب ميگردد بر اخلاق نكوهيده و رذيله ناشى از همان صفات زشت و اعمال ناپسند حيوانى است كه در قبر به صورت حيوانات موذى در آمده وى را ميخورند و مىگزند و اثر طبيعت پست اوست كه وى را در بند و غل و زنجير نموده و نيز اثر همان سياهى قلب اوست كه وى را در محبس تاريكى با همنشينان او از شياطين انسى و جنى محبوس گردانيده . خلاصه تعلقات طبيعى و امور شهوانى است كه هر يك به صورت مناسب خود در آمده و وى را در بند مينمايد و اخلاق و ملكات نكوهيده‌اى كه در نفس بشر از كثرت عمل پديد ميگردد دو قسم است : يا اين است كه آن ملكات و عادات چنان در نفس رسوخ مينمايد كه جزء ملكات بلكه ميتوان گفت جزء طبيعت وى گشته بطورى كه ديگر خلاصى از آن متعسر بلكه متعذر به نظر مىآيد . مثل بخل كه يكى از صفات نكوهيده انسانى بشمار ميرود و ممكن است طورى در طبيعت انسانيه وى رسوخ نمايد و محقق شخصيت او گردد كه گويا از طبيعت ثانويه وى محسوب گرديده و اين حقيقت در چنين فردى مثل ناطفيت ماند كه جزء حيوان شده