شهادت امام حسين عليه السّلام « 1 » و گوشه‌گيرى فرزندش على زين العابدين به دست آمده بود ، مغتنم شمرد و خلافت خود را در حجاز علنى كرد ، « 2 » و دايرهء نفوذ خود را به ديگر شهرهاى اسلامى گسترش داد . مختار در ابتداى كار در جرگهء ياران ابن زبير درآمد . چون ديد ابن زبير جاه‌طلبى و سلطه‌جويىاش را محقق نمىسازد ، پنداشت تشيع مىتواند وسيله‌اى براى برآوردن آرزوهايش باشد ، ازاين‌رو - همان‌گونه كه ديديم - سعى كرد خود را به امام سجاد نزديك كند ، ولى چون به نتيجه‌اى نرسيد ، به محمد بن على بن ابى طالب ، معروف به ابن حنفيه روى آورد . ابن زبير سياست على بن حسين را در برابر مختار ارج نهاد . ازاين‌رو ، امام سجاد در زمرهء هاشميانى كه توسط وى مورد ستم و آزار قرار گرفتند ، نبود . « 3 » نفوذ ابن زبير تا ديار عراق گسترش يافت ؛ سرزمينى كه بيشتر مردمانش شيعه بودند و اين شيعيان هنوز از اندوه و غم فاجعهء كربلا و كشته شدن حسين عليه السّلام دردمند بودند و آرزو داشتند كه ابن زبير به خون‌خواهى پيشوايشان سيد الشهدا برخيزد ، به‌ويژه آنكه شيعه و ابن زبير در دشمنى با دولت امويان همداستان بودند ، لكن ابن زبير آرزوهاى شيعه را تحقق نبخشيد . « 4 » پس شيعيان چاره را در آن ديدند كه خود از كشندگان امام حسين عليه السّلام انتقام بگيرند ، كه حاصل آن نهضت توّابين شد . اشتباه ابن زبير تكرار شد ؛ زيرا از يارى مادى و نظامى توّابين كه مىتوانست پيروزى آنان را محقق سازد ، امتناع كرد . در نتيجه ، حركت توّابين با شكست روبه‌رو شد . « 5 »

--> ( 1 ) . ر . ك : متن خطبه عبد اللّه ابن زبير در مكه پس از شهادت حسين عليه السّلام در تاريخ طبرى ، ج 4 ، ص 364 . ( 2 ) . طبرى روايت مىكند : « ياران ابن زبير او را مخاطب قرار داده و گفتند : اى مرد بيعتت را آشكار كن ، همانا با كشته شدن حسين عليه السّلام رقيبى براى تو باقى نمانده است . گويا تا آن زمان مردم پنهانى با او بيعت مىكردند و او تظاهر مىكرد كه به كعبه پناهنده شده است . ( تاريخ طبرى ، ج 4 ، ص 364 ) ( 3 ) . ابن زبير ، محمد بن حنفيه و عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب را مورد اذيت و آزار قرار مىداد . ( تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 220 / مسعودى ، مروج الذهب ، ج 3 ، ص 27 ) ( 4 ) . « ابن زبير در انتخاب ابراهيم بن محمد بن طلحة بن عبيد اللّه به عنوان يكى از كارگزاران خود در كوفه اشتباه كرد ؛ چرا كه شيعيان كينه پدرش را در دل داشتند . هم‌چنين عبد اللّه بن مطيع ، والى كوفه از جانب ابن زبير شيعيان كوفه را مورد تعقيب و آزار قرار مىداد . او همه جا به دنبال شيعيان بود و آنان را هراسان مىكرد . » ( تاريخ يعقوبى ، ج 3 ، ص 5 . ) ( 5 ) . توّابين در ناحيه « عين الورده » در سال 64 ق از سپاه اموى به سركردگى عبيد اللّه بن زياد شكست -