متداول است ، در عهد على بن ابى طالب عليه السّلام وجود نداشته است . مفهوم شيعه در زمان حيات آن حضرت ، معادل معناى لغوى قديم آن بوده است ، همان‌گونه كه در قرآن كريم آمده است : فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ ( قصص : 15 ) و نيز آيه ديگر كه مىفرمايد : وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ . ( صافات : 83 ) شيعه در اين آيه‌ها به معناى پيروان و ياران است . ازاين‌رو ، دكتر طه حسين معتقد است كه على عليه السّلام شيعه به معناى مصطلح ( در روزگار بعد ) نداشته ، بلكه ياران و پيروانى داشته است . « 1 » نقش امام حسين عليه السّلام در پديدارى فرقه تشيع شهادت حسين بن على عليه السّلام در كربلا رويداد بزرگ تاريخى بود كه به شكل‌گيرى جماعت شيعه به عنوان يك فرقه متفاوت از ديگر فرقه‌ها ، و با اصول سياسى و رنگ دينى خاص خود انجاميد . در حقيقت ، دعوت شيعيان كوفه از امام حسين عليه السّلام و سپس تنها گذاشتن وى را نمىتوان چيزى غير از ضعف عقيده ايشان در آن زمان دانست . « 2 » تأثير فاجعه كربلا در رشد روح تشيّع و فزونى ياران اين مذهب غير قابل انكار است ، تا آن‌جا كه مىتوان ادعا كرد نهضت تشيع از روز دهم محرم آغاز شد . « 3 » گروه شيعه پس از شهادت امام حسين عليه السّلام به صورت جماعتى منظم درآمد كه روابط سياسى و انديشه‌هاى دينى ، آن‌ها را به هم پيوند مىداد . آنان تجمع‌ها و پيشوايان و در وهله بعد ، قواى نظامى خاص خود را داشتند ، كه گروه توابين « 4 » اولين نمود آن بود . مسعودى مىگويد : « در سال 65 ق شيعيان كوفه به حركت درآمدند . آن‌ها از اين‌كه در زمان كشته شدن حسين عليه السّلام او را يارى نكرده بودند ، دچار ملامت و پشيمانى شدند و احساس مىكردند از اين‌كه امام حسين عليه السّلام دعوتشان كرده ، اما اجابتش نكردند و در

--> ( 1 ) . طه حسين ، على و بنوه ، ص 90 . دكتر نشّار بر اين ديدگاه تأكيد مىكند و مىگويد : « اصطلاح شيعه تا آن زمان فقط براى دلالت بر پيروان على عليه السّلام ، به كار نمىرفت . » ( نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ص 19 ) ( 2 ) . خربوطلى ، تاريخ العراق ، ص 123 . ( 3 ) . فيليپ حتى ، تاريخ العرب ، ج 2 ، ص 253 . ( 4 ) . توابين پيوسته به كلام خداوند تبارك و تعالى استشهاد مىكردند كه مىفرمايد : « فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ . » ( بقره : 54 )