ام طويل ، حوارى آن حضرت ، به مسجد مدينه مىآمد و خطاب به مردمى كه تسليم دستگاه خلافت بودند و يا خطاب به كارگزاران حكومت ، آيه‌اى را مىخواند كه سخن حضرت ابراهيم عليه السّلام به كفار را حكايت مىكند : كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ . ( ممتحنه : 4 ) و همچنين در كناسه كوفه خطاب به جمع مردم و گروه شيعيان سخنانى را با صداى بلند ايراد مىكند كه همه متضمّن تعرّض به جريان سياسى حاكم است . معلّى بن خنيس در مراسم نماز عيد هنگامى كه با مردم به صحرا مىرفت ، با لباسى ژوليده و سر و صورتى شوريده و چهره‌اى غمگين ديده مىشد و چون خطيب به منبر مىرفت ، دست‌ها را بلند مىكرد و مىگفت : « اللّهم هذا مقام خلفائك و اصفيائك و مواضع امنائك . . . ابتزوها . . . » « 1 » پروردگارا اين منبر و جايگاه متعلّق به جانشينان و برگزيدگان توست كه اينك از آنان غصب شده و به چنگ ديگران افتاده است . متأسفانه اين صحابى عالى مقام ، كه امام صادق عليه السّلام قاتل او را لعن و نفرين كردند و او را مورد ستايش قرار داده‌اند ، مورد بىلطفى بعضى قرار گرفته و در وثاقت او ترديد كرده‌اند ، و بعيد نيست كه در منشأ اين نظرات ، دست خبيث بنى عباس نيز دخالت داشته باشد . مسئلهء ديگر كه داراى دامنه‌اى وسيع و بحثى عميق است ، مسئلهء تقيّه است . در فهم اين عنوان ، لازم است همهء رواياتى كه مربوط به كتمان و حفاظ و پنهان‌كارى است ديده شود تا با توجه به داعيهء ائمه عليهم السّلام كه از فصول و مباحث گذشته به‌دست‌مىآيد و نيز با توجه به شدت عملى كه خلفا در برابر اين داعيه و فعاليت‌هاى ائمه عليهم السّلام و اصحاب ائمه عليهم السّلام نشان مىدادند معناى حقيقى تقيّه فهميده شود . آنچه شكى در آن نمىماند اين است كه تقيّه به معناى تعطيل كار و تلاش نيست ، بلكه به معناى پوشيده نگه داشتن كار و تلاش است . و اين با مراجعه به روايات به‌طور كامل آشكار مىشود . اين‌ها بخشى از مباحث مهمّ مربوط به زندگى ائمه عليهم السّلام است ، و البته مباحث فراوان

--> ( 1 ) . بحار الانوار ، ج 47 ، ص 363 .