قرآن در كارى كه با ناموس فطرت تطبيق دارد ، اهمال ورزد ، بخصوص در احكام شرعى كه استمرار و بقا و سازگارى با زمان و همراهى با پيشرفت امت‌ها در آن مطلوب است . و اين امر از حوادث جديدى كه معرفت آن‌ها ممكن نباشد و احاطه بر آن قابل دسترسى نباشد ، حاصل نمىشود ، مگر آن‌كه باب اجتهاد باز باشد . » « 1 » از ديگر عوامل استمرار نهضت‌هاى شيعه ، پيدايش آن در مناطق گوناگون عالم اسلامى بود . اين نهضت‌ها خود را با شرايط محيطى جديد وفق مىدادند و حالت‌ها و روحيه‌هاى ساكنان هر منطقه را مىپذيرفتند ؛ مثلا ، نهضت يحيى بن عبد اللّه سخن از خواسته‌ها و دردهاى ديلميان داشت ، « 2 » يا نهضت ادريس بن عبد اللّه با احوال قوم بربر و فرهنگ و سختىهاى آنان هم‌نوا بود ، « 3 » نهضت‌هاى شيعيان حجاز هم با طبايع اهالى حجاز كه شاهد دوران صدر اسلام بودند ، مطابقت مىكرد ، و بالاخره حركت حسين بن على ، صاحب فخ ، كه وعدهء آزادى بندگان مكه را مىداد . « 4 » عامل ديگر ، توانايى تطبيق شيعيان با شرايط دوران‌هاى مختلف و پىگيرى حوادث و پيوند آنان با فرقه‌هاى غير شيعه بود كه اين امر به تكامل حركت‌هاى شيعى و تزريق خون جديد در رگ‌هاى آن مىانجاميد .

--> ( 1 ) . شيخ حسين معتوق ، المرجعية الدينية العليا عند الشيعة الامامية ، ص 20 . ( 2 ) . ديلميان هميشه مهياى قيام بودند ، به گونه‌اى كه يحيى بن عبد الله گفت : مردم ديلم به خاطر ما خروج خواهند كرد و من آرزومند بودم كه آن خروج به همراه من باشد . ( اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 466 ) ( 3 ) . بربرها علاوه بر اين‌كه عناصر عربى را طرد مىكردند ، بر حاكمان عباسى ياغى بودند و خواهان استقلال بودند . قوم بربر هيچ‌گاه در حوزهء تمدن اسلامى عربى قرار نگرفتند . ( ابن اثير ، الكامل فى التاريخ ، ج 6 ، ص 60 به بعد / اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 490 به بعد ) ( 4 ) . حسين بن على ندا سر داده بود : « هر بنده‌اى كه به قيام ما بپيوندند آزاد است . » ( تاريخ طبرى ، ج 6 ، ص 413 )