الرشيد دامن مىزدند . هارون تلاش بسيارى براى غلبه بر اين دو نهضت كرد . هرچند روش‌هاى متفاوتى به كار گرفته شد ، اما در فاصلهء زمانى نزديك به هم ، توسط هارون به زندگانى هر دو پيشواى علوى پايان داده شد . ادريس بن عبد اللّه از واقعهء فخ نجات يافت و با يكى از غلامان خود به نام راشد ، از مدينه خارج شد و به قافله حجاج مصر و مغرب پيوست . آن دو به مصر رفتند و مدتى در منزل يكى از مواليان بنى عباس كه حاضر به پناه دادن و مخفى كردن آنان شده بود ، مقيم گشتند . سپس ادريس متوجه شد كه پيكى عازم رفتن به افريقيه « 1 » است ، با او هم صحبت شد و توانست از بازرسىهاى طول مسير ، رهايى يابد و خود را به مغرب اقصى برساند . « 2 » در آن‌جا بربرها ، كه بر حاكم عباسى عاصى بودند ، اطراف او گرد آمدند . ادريس به نفع خود ، دعوت كرد و بربرها دعوتش را پذيرفتند . بنابراين ، توانست بر سرزمين مغرب « 3 » و تلمسان « 4 » چيره شود و در سال 172 ق دولتى مستقل از دولت عباسى برپا سازد و خود را امير مؤمنان لقب دهد . « 5 » هارون الرّشيد متوجه وخامت اوضاع شد ؛ زيرا نهضت ادريس ، نفوذ عباسيان را در شمال افريقا محدود كرده بود ، « 6 » به‌ويژه آن‌كه دولتى اموى نيز در سرزمين اندلس تشكيل

--> ( 1 ) . افريقيه به تونس اطلاق مىشده و بلاد مشهور آن طرابلس ، مهديه ، تونس ، تاهرت ، سجلماسه و دار الملكش قرطاجينه بوده است . ( ر . ك : لغت‌نامهء دهخدا ) ( مترجم ) ( 2 ) . ادريس ابتدا به مصر گريخت . در آن زمان امر بريد آن ديار را واضح ، از موالى صالح بن منصور ، عهده‌دار بود . او از پيروان اهل بيت بود . پس ادريس و مولايش راشد را به وسيله بريد مصر به مغرب برد و در سال 172 ق در شهر وليلى اقامت گزيدند . ( ناصرى ، الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصى ، ج 1 ، ص 152 ) ( 3 ) . مغرب ، ممالكى در افريقاى شمالى بود و آن را به سه بخش مغرب اقصى ، مغرب اوسط و مغرب ادنى تقسيم مىكردند . مغرب اقصى ، از مشرق به تلمسان ، از غرب به ساحل اقيانوس اطلس ، از شمال به سبته و از جنوب به مراكش محدود بوده است . مغرب اوسط ، از غرب به وهران ، از شرق به ناحيه بجايه ( الجزاير ) محدود بوده است . مغرب ادنى را آفريقيه مىناميدند كه شامل بلاد بربر شرقى مىشده است . . . ناحيتى است كه مشرق وى ناحيت مصر است و مغرب وى مغرب اوسط است . ( ر . ك : لغت‌نامهء دهخدا ) . ( مترجم ) ( 4 ) . تلمسان ، شهرى است كهن در مغرب ميانه . . . اين شهر همواره مركز تجارى پرسود و كانون دانش و دانشمندان بوده است . ( ر . ك : اطلس تاريخ اسلام ، ص 214 ) . ( مترجم ) ( 5 ) . اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 487 - 488 . ( 6 ) . ابن فقيه ، مختصر البلدان ، ص 81 .