البته منابع شيعه نه تنها اتهام شرب خمر اسماعيل و عدول امام جعفر صادق عليه السّلام را از جانشينى اسماعيل نفى مىكنند ، بلكه مىنويسند كه امام جعفر به سبب مرگ اسماعيل به شدت اندوهگين شد ، « 1 » لكن منابع شيعه در مسئله امامت بعد از امام جعفر عليه السّلام باهم اختلاف دارند و اين اختلاف به ديدگاه‌ها و آموزه‌ها و تعاليم پيچيده و درهم تنيده‌اى انجاميده است . بررسى ابعاد اين جدايى و اختلاف ، و شرايطى كه به پيدايش فرقه اسماعيليه انجاميد ، دشوار و ناممكن است و اين امر ، نتيجهء اختلافات شديد ديدگاه‌ها و پيچيدگىهايى است كه تمامى اين مسائل را دربر گرفته ، به‌ويژه آن‌كه مىدانيم دعوت اسماعيلى در آن دوره در مرحله مخفى و پنهانى خود به سر مىبرد و در اين نوشته قصد ما همواره اين بوده كه جانب بىطرفى كامل را رعايت كنيم و ديدگاه‌هاى علمى مختلف را مطرح كرده ، درباره پيروان آن بدون اعمال غرض و اميال شخصى بحث كنيم . بنابراين ، به همين مقدار بسنده كرده و از ادامه اين بحث صرف‌نظر مىكنيم . و اما شيعيان اثنا عشرى « كسانى هستند كه مرگ امام موسى كاظم فرزند امام جعفر صادق عليهما السّلام را به‌طور قطع پذيرفتند و به همين سبب ، قطعيه خوانده شدند . آنان امامت را بعد از آن حضرت در فرزندانش دنبال كردند و گفتند : امام بعد از موسى كاظم عليه السّلام فرزندش على رضا عليه السّلام است كه در طوس شهيد شد ؛ « 2 » امام بعد از او محمد تقى جواد عليه السّلام است كه در بغداد ، در مقابر قريش به خاك سپرده شد ، بعد از او على بن محمد نقى عليه السّلام امام است كه در قم مدفون است « 3 » و بعد از وى حسن عسكرى زكى است ، و آخرين امام فرزند او محمد قائم منتظر است كه در سر من رأى مىباشد و او دوازدهمين امام است . » « 4 » گروهى ديگر از شيعيان گفتند : « امامت از حضرت صادق عليه السّلام به فرزندش عبد اللّه

--> ( 1 ) . نوبختى ، فرق الشيعه ، ص 66 - 69 . ( 2 ) . و او كسى است كه مأمون عباسى ، وى را وليعهد خويش كرد . راجع به اين موضوع در باب چهارم مىپردازيم . ( 3 ) . قبر امام على بن محمد نقى و امام حسن عسكرى عليهما السّلام شهر سامراى عراق مىباشد . ( مترجم ) ( 4 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 169 .