در صفاتى كه به على عليه السّلام نسبت دادند ، غلو كردند . « 1 » سبأيه پس از شهادت على بن ابى طالب عليه السّلام به چهار فرقه منشعب شدند كه هر چهار فرقه به « بداء » معتقد بودند . ملطى از آنان به احزاب كفر و فرقه‌هاى جهل و نادانى توصيف مىكند . « 2 » برنارد لويس و كايتانى از مستشرقان ، اين عقيده مورّخان عرب را كه پيدايش تشيع انقلابى به عبد اللّه بن سبأ و يارانش برمىگردد ، رد مىكند . كايتانى معتقد است كه طرح و نقشه‌اى به اين شكل و با اين انديشه و سازماندهى را نمىتوان در دنياى عربى سال 35 ق با نظام قبيله‌اى مبتنى بر انديشه پدرسالارىاش ، تصور كرد ، بلكه اين طرح به وضوح ، انعكاس دهنده احوال دوره عباسى اول است . « 3 » برخى مورخان تشكيك‌هاى فراوانى بر سبأيه اوليه ( پس از شهادت على بن ابى طالب عليه السّلام ) وارد آورده‌اند . « 4 » ما از فرقه سبأيه در مقدمه اين بحث ، آن‌جا كه تاريخ شيعه را پيش از عصر عباسى بازگو مىكرديم ، سخن گفتيم .

--> - و اسفراينى ، التبصير فى الدين ، ص 85 ) براى آگاهى دقيق در اين باره ، ر . ك : علامّه سيد مرتضى عسكرى ، عبد الله بن سبأ . ( مترجم ) ( 1 ) . ملطى ، التنبيه و الرد على اهل الاهواء و البدع ، ص 18 - 19 . سبأيه به على عليه السّلام گفتند : تو خداى آفريننده و بارى تعالى هستى . . . حضرت على عليه السّلام از ايشان خواست توبه كنند ، اما آنان نپذيرفتند . على عليه السّلام آتشى بزرگ فراهم كرد و آن‌ها را سوزاند . ملطى ، سبأيه را به چهار فرقه تقسيم مىكند : فرقه‌اى معتقد است كه على عليه السّلام نمرده و زنده است ، فرقه دوم مىگويند : على عليه السّلام نمرده و او در ابرها زندگى مىكند ، فرقه سوم مىگويند : على عليه السّلام مرد ، اما قبل از قيامت ، مبعوث مىشود تا با مردم بجنگد و عدل را بگستراند . اين عده على را خدا نمىدانند ، اما معتقد به رجعت اويند ، و فرقه چهارم كه به امامت محمد حنفيه بعد از على عليه السّلام معتقدند و مىگويند : او در كوهستان رضوى مخفى است ، او زنده است و نمىميرد . او همان صاحب الزمان است كه روزى بازمىگردد و مردم را هدايت مىكند و زمين را اصلاح مىكند و بدان را مىكشد . براى آگاهى دقيق در اين باره ، ر . ك : علّامه عسكرى ، عبد الله بن سبا . ( مترجم ) ( 2 ) . ملطى ، التنبيه و الرد ، ص 19 . ( 3 ) . برنارد لويس ، اصول الأسماعيلية ، ص 86 . ( 4 ) . دكتر على سامى نشار معتقد است كه انديشه‌هاى سبأيه ابتدا در قالب يك فرقه نبوده است ، بلكه اين انديشه‌ها در قالب افكار عاميانه‌اى بوده كه حول‌وحوش قداست اشخاص ، بخصوص زمانى كه مىمردند پديد آمده و منتشر مىشوند . پيروان اين بزرگ مردان ، در اين حال و از روى حسرت آنان را تقديس مىكنند ( نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 2 ، ص 31 ) و دكتر جابر حينى تأييد مىكند كه مستشرقان بر اين باورند كه فكر الوهيت على بن ابى طالب عليه السّلام در زمان حيات آن حضرت پديد آمده است . ( حركات الشيعة المتطرفين ، ص 28 ) براى آگاهى دقيق در اين باره ، ر . ك : علّامه عسكرى ، عبد الله بن سبا . ( مترجم )