منصور سيد سجادى

82

مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )

تبت از بلاد خراسان و شهرهاى معروف آن يعنى : « فرغانه . . . مرورود ، مرو و سرخس » نام مىبرد 104 و بعدا و با وجود دقت بيشتر با اين حال تفاوتى بين خراسان و ماوراء النهر نمىبيند : « خوره‌هاى استان خراسان به قرار زير است : طبسين ( طبس خرما و طبس عناب ) ، قهستان ، نيسابور ، هرات ، فوشنج ، بادغيس ، طوس ، نسا ، سرخس ، ابيورد ، مرواروذ ، طالقان ، فارياب ، جوزجان ، بلخ ، طخارستان ، ترمذ ، بخارا ، سمرقند ، كش ، نسف ، شاش ، فرغانه ، اسروشنه » 105 . دربارهء نظريات استخرى در مورد خراسان و مرزها و شهرهاى آن پيش‌تر مفصلا صحبت كرديم اما لازم است اشاره كنيم كه وى معتقد است كه غور و ديار خلج و حدود كابل جزو هندوستان است ؛ بنابراين مرزهاى شرقى خراسان به سيستان و نواحى هندوستان مىرسد و مرزهاى غربى به بيابان غزنى ( ؟ ) [ غز ] و نواحى گرگان و مرزهاى شمالى خراسان را ماوراء النهر و بهرى از بلاد تركستان ( يا تركان ) و ختل است و حد جنوبى آن را بيابان فارس و قومس مىداند 106 . وى سپس ماوراء النهر را چنين معرفى مىكند كه از سوى مشرق به راشت و فامر ( راسب و فايز ) و حدود ختل مىرسد كه جزو مناطق محدودهء هندوستان است و از سوى مغرب به ولايت غزنيه و حد طراز و فاراب و بيسكند ( بيكند ) و سغد سمرقند و نواحى بخارا تا خوارزم و كنار درياست و از شمال حدود تركستان تا حد فرغانه و طراز و جانب جنوبى از جيحون تا بدخشان و تا درياى خوارزم بر خطى مستقيم 107 . يكى از نكات جالب نوشته‌هاى استخرى تفاوت بين تركستان و ماوراء النهر است و اين بدان معناست كه تعاريف جديدتر حدود تركستان با واقعيات تاريخ و جغرافيايى وفق نمىكند 108 در كتاب اشكال العالم منسوب به جيهانى حدود خراسان همان است كه استخرى داده ؛ يعنى حدود شرقى خراسان را سيستان و هند و حدود غربى آن را بيابان غزان و نواحى جرجان و شمال آن را ماوراء النهر و بعض تركستان و جنوب آن را بيابان فارس و كرمان و ولايت قومس و توابع آن مىداند 109 . در هرحال جيهانى بين ماوراء النهر و خراسان تفاوت گذاشته بدون آن‌كه ماوراء النهر را با تركستان تخليط كند . او در معرفى بيست اقليم اسلامى مىنويسد كه اول ، ديار عرب است . . . نوزدهم ، خراسان است و بيستم ، ماوراء النهر 110 . ابن حوقل