منصور سيد سجادى
39
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
توصيف كرده است ؛ هرچند در گفتههاى وى تناقضاتى نيز وجود دارد . بخش مهم كار مقدسى قسمتى است كه وى به تشريح مسايل و مكاتب روشنفكرى ، الهى و فرهنگى واحهء مرو پرداخته و به اين ترتيب اطلاعات و اخبار گرانبهايى از وضعيت فرهنگى - اجتماعى اين شهر از خود به جاى گذاشته است . متن ديگر جغرافيايى دوران اسلامى كه به تشريح مرو پرداخته است ، كتاب حدود العالم من المشرق الى المغرب است . اين كتاب جغرافيايى فارسى سدهء چهارم هجرى تنها چند خط به تشريح و توصيف مرو اختصاص داده است . حدود العالم از مرو به صورت شهرى بزرگ ياد مىكند كه در گذشتهها مركز حكمرانان خراسان بوده و آنچه را ساير نويسندگان دربارهء كهندز شهر نوشتهاند تائيد و اضافه مىكند كه اين شهر « جاى خسروان » بوده است . حدود العالم به غنا و ثروت شهر ، بازار و رونق اقتصادى شهر نيز اشاراتى دارد و علاوه بر آن از توليدات و محصولات و صادرات شهر نيز سخن مىگويد . در پايان اين كتاب ، از شهرهاى وابسته به اين مادر شهر ياد كرده و به صورت غير مستقيمى اطلاعاتى را دربارهء مذاهب رايج در برخى از آنها نيز به دست مىدهد 141 . آخرين متن جغرافيايى سده چهارم هجرى كه از مرو ياد مىكند ، متن كوتاه كتاب آكام المرجان است . مرو در اين كتاب به صورت بسيار مختصر و همراه با ساير شهرها و مناطق مشرق اسلامى ياد شده است . درحالىكه در همين كتاب ، سرزمينهاى غربى تحت حكومت خلفا به صورت مشروحترى توصيف شدهاند . نويسندهء آكام المرجان مرو را در اقليم پنجم جاى داده است . در متن اين كتاب همچون البلدان يعقوبى ، اشارتى بر وجود اعراب در كنار ايرانيان در شهر مرو ديده مىشود . شرح بسيار كوتاه مرو 142 در اين كتاب با نوشتهاى مختصر دربارهء وضعيت آب و محصولات شهر به پايان مىرسد . چنان كه در آغاز اشاره كرديم ، متون كهنى كه دربارهء مرو در آنها ديده مىشوند ، بسيار زياد است و ما در اينجا تنها به بازبينى مهمترين آنها در زمان پيش از حملات مغولان اشاره كردهايم و كارهاى مورخان ديگرى چون مستوفى قزوينى يا ياقوت