مىكنند . در ميان اين دسته ، مىتوان از كارهاى پورداوود 103 ، رضى 104 ، كريستن سن 105 ، نيولى 106 ، هنينگ 107 ، نيبرگ 108 ، و ناطق 109 ياد كرد . در ميان اين گروه آخرى ، بايد از كارهاى تفضلى 110 ، جنيدى 111 و ماركوارت 112 نيز ذكرى به ميان آورد . بررسىهاى ادبى و ديوان اشعار و كتاب‌هاى تاريخ ادبيات نيز گاهى مشتمل بر اطلاعاتى دربارهء جغرافياى تاريخى مناطق ياد شده است . در ميان اين دسته از منابع در درجه اول بايد از شاهنامهء فردوسى ياد كرد 113 كه متضمن اطلاعات تاريخى و جغرافيايى بسيارى است . در ميان تحقيقات معاصران ، كار بزرگ ذبيح اللّه صفا دربارهء تاريخ ادبيات ايران 114 با توصيف محيط اجتماعى و تاريخى سرزمين‌هاى شعرا ، اديبان ، فيلسوفان و دانشمندان به شناسايى محيط زيست و فرهنگى كه آن اديبان و دانشمندان در آن نقاط نشو و نما كرده‌اند ، كمك فراوان مىكند . همچنين است پژوهش‌هاى زبانشناسى و مطالعات افرادى چون اورانسكى 115 كه به تاريخ زبانشناسى ايران به صورت كلى پرداخته يا كسانى چون كنت 116 يا نيولى 117 كه كارهايشان اختصاصىتر و به يك لهجه يا زبان خاص محدود مىگردد . به منابع بالا بايد متون مذهبى دوران پيش از اسلام ايران 118 را نيز افزود كه سرشار از اشارات تاريخى و جغرافيايى است . در يكى از شماره‌هاى مجلهء تحقيقات تاريخى 119 مجموعه مقالات با ارزشى دربارهء جنبه‌هاى مختلف تاريخى و جغرافياى تاريخى مرو منتشر شده‌اند كه تا جائى كه نويسندهء اين سطور مطلع است ، نخستين تحقيقات جدى و علمى به زبان فارسى در اين زمينه است . برخى از عنوان‌هاى مقالات اين مجموعه كه دربارهء تاريخ و جغرافياى تاريخى مرو است ، عبارتند از « جغرافياى تاريخى مرغاب » 120 ، « مرو در دورهء خلفاى راشدين » 121 ، « مرو در عهد بنى اميه » 122 ، « مرو در دوره سلجوقيان » 123 ، « نگاهى به مرو از حملهء مغول تا پايان دورهء نادرى » 124 ، « شاعران مرو » 125 و ترجمهء مقالهء ياكوبفسكى در دايرة المعارف اسلام 126 . مقالات اشاره شده و ساير مقالات اين مجموعه ، كه به دليل مرتبط نبودن با كار حاضر از آن‌ها ذكرى به ميان نيامده است ، همگى در شناسايى