منصور سيد سجادى

32

مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )

مىتوانيم حداقل از سه متن مهم نام ببريم كه عبارتند از تاريخ هرات اثر سيف ابن محمد بن يعقوب هروى كه در اوايل سدهء هفتم هجرى نوشته شده است . متن بعدى روضات الجنات نوشتهء مورخ خراسانى معين الدين محمد زامچى اسفزارى است كه در اواخر سده نهم هجرى تحرير شده است . اين كتاب آخرى ، شامل اطلاعات كلى و عمومى دربارهء خراسان و اطلاعات دقيق‌ترى راجع به هرات است 64 . سومين كتاب در تاريخ هرات نوشتهء ابو اسحاق احمد بن يونس البزاز است . شهر مهم ديگر خراسان بيهق بوده كه بجز كتاب تاريخ بيهق ابن فندق ، كتاب ديگرى با همان عنوان دربارهء آن به دست على بن صالح البخارى نوشته شده است . دربارهء شهرهاى سمرقند و بخارا منابع مختلفى وجود دارند ؛ از جمله تاريخ بخاراى ابو عبد اللّه محمد بن سليمان البخارى ( مرده در سال 924 م / 312 ق ) . ابو بكر محمد بن نرشخى ( 978 - 889 م / 368 - 286 ق ) كتابى به عربى با نام تاريخ بخارا 65 نوشته اما دو سده بعد ، از آنجا كه مردم از زبان عربى زده شده بودند 66 آن كتاب به فارسى برگردانده شده است . دربارهء بخارا همچنين كتاب احمد بن محمود 67 با نام تاريخ ملازاده و كتاب روزبهان خنجى با نام مهمان‌نامهء بخارا 68 از متون قابل استفاده بشمار مىروند . دربارهء سمرقند نيز متون چندى وجود دارد ؛ از جمله سمريه 69 نوشتهء ابو طاهر خواجه سمرقندى و قنديه 70 ، از منابع درخور اعتنا بشمار مىروند . متون بالا بجز اطلاعات و داده‌هاى مربوط به يك شهر خاص دربارهء كل خراسان و شهر مرو ، اخبار قابل توجهى را نيز به پژوهندگان ارائه مىكنند . دربارهء خود شهر مرو ابن فندق به نام سه تك‌نگارى اشاره دارد كه امروزه در دست نيستند و ظاهرا گم شده‌اند . هرسه متون داراى يك عنوان ؛ يعنى تاريخ مرو هستند و به ترتيب به دست ابو العباس بن مصعب ، احمد بن ياسر و معدانى 71 نوشته شده‌اند . اين سه نام در كار بارتلد ، زرين‌كوب و ابن نديم ديده نشده‌اند . دربارهء معدانى يا مدائنى بايد اشاره كنيم كه در جزو كارهاى منتسب به وى ، جز از ابن فندق كس ديگرى از كتاب تاريخ مرو وى نام نبرده است بلكه كتابى با نام تاريخ خراسان 72 به وى منتسب شده است . در ميان پژوهش‌هاى معاصران كه دربارهء تاريخ عمومى ايران ، آسياى مركزى و