از جغرافىدانان اوائل سدهء سوم هجرى ابتدا بايد از هشام بن محمد كلبى نام ببريم . كار جغرافيايى وى البته تنها به جزيرة العرب منحصر مىشده و از سرزمين‌هاى ديگر اسلامى ياد نكرده است . نويسندهء ديگر حفص بن منصور مروزى منشى على بن عيسى حاكم خراسان ( 180 - 190 ق / 796 - 808 م ) منحصر به يك سلسله آمار داده شده در مورد مسائل ادارى خراسان بوده و در ضمن اطلاعاتى نيز دربارهء جغرافياى منطقه به دست داده است . اما قديم‌ترين متن موجود جغرافيايى به زبان عربى كه امروزه در دست است ، از آن مورخ و جغرافىدان اصفهانى يعقوبى 15 است . در طى سدهء سوم هجرى و سدهء بعدى بوده كه نخستين كتاب‌هاى معروف به المسالك و الممالك ظاهر مىشوند و اطلاعات نسبتا دقيق و جامع و كامل‌ترى نسبت به متون سال‌هاى پيش ارائه مىكنند . اين سلسله كتاب‌ها نسبت به متون پيشين از ارزش و اعتبار بيشترى برخوردارند ؛ زيرا چنان كه گفتيم نويسندگان آن‌ها اغلب به دلايل گوناگون ، به سفر در سرزمين‌هاى اسلامى پرداخته و به جمع‌آورى اطلاعات مبادرت ورزيده‌اند . در اين زمينه مهم است اشاره كنيم آن اطلاعات عمومى كه اين نويسندگان ارائه مىكنند ، بر پايه و اساس متن جغرافيايى پطولميوسو كلودويس 16 ، بطلميوس متون اسلامى است . كار بطلميوس به خصوص در مورد تقسيم جهان و مناطق مختلف آن مورد استناد مورخان و جغرافىدانان مسلمان قرار مىگيرد . در ميان كهن‌ترين متونى كه با نام المسالك و الممالك شناخته مىشوند 17 ، يكى كار ابن خردادبه است . ابو القاسم عبيد اللّه بن عبد اللّه بن خردادبه ( زاده در 820 م 205 ق و مرگ بين سال‌هاى 912 - 883 م / 300 - 272 ق ) چنان‌كه از نامش پيداست ايرانىنژاد بوده است . وى كه فرزند يكى از امراى طبرستان بوده به خاطر موقعيت پدر در دستگاه خلافت و از سوى همان دستگاه به مقام صاحب بريدى منطقهء جبال برگزيده شده است . اين موقعيت به ابن خردادبه اجازه داده است تا بتواند با شناختى كه از سرزمين‌هاى اسلامى به دست آورده بود ، كتاب معروف خود المسالك و الممالك 18 را تحرير كند . ابن خردادبه در كتاب خود به تشريح و توصيف سرزمين‌هاى اسلامى ، راه‌ها ، اقوام ،