منصور سيد سجادى
16
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
جدا از قبايل گوناگون ايرانى و غير ايرانى كه پيش از دوران پيش از هخامنشيان در واحهء مرو مىزيستهاند ، از اين دوره به بعد اقوام و ملتهاى ديگرى به شهر مرو و اطراف آن راه يافته و آثارى از خود باقى گذاشتهاند كه اهم آنان عبارتند از مقدونيان ، سلوكيان ، پارتيان ، ساسانيان در دوران پيش از اسلام و تركمانان پس از دورهء اسلامى . آثار باقىمانده از دورهء اشغالى مقدونى سلوكى نشاندهندهء علاقهء خاص اين فاتحان منطقه به احيا و گسترش شهر بوده تا جايى كه برخى از منابع دوران اسلامى حتى بناى شهر مرو را به اسكندر مقدونى نسبت دادهاند ، اما در حقيقت مهمترين اثر باقىمانده از يونانيان همان ديوار بزرگ دفاعى شهر است كه توسط آنتيوكوس بنا شده است . پارتيان علاقهء بيشترى به سرزمينهاى غربى واحهء مرو و سرزمينهاى اطراف نسا داشتند و آثار آنان چنان كه معروف است ، در اين شهر به صورت و شكلهاى گوناگونى ديده مىشود . جانشينان پارتيان ، ساسانيان توجه خود را مجددا به سوى مرو معطوف كردند و كاخها ، دژها و قلعهها ، آبراههها و بناهاى ديگرى را در آنجا بنا كردند و بالاخره چنان كه در صفحات بعد خواهيم ديد ، اين سازندگى در سدههاى نخستين اسلامى نيز تداوم پيدا كرد . مرو چون خوارزم ، بخارا و سمرقند و شهرها و استقرارگاههاى موجود در سواحل و كرانههاى زرافشان داخل دايره و محيط فرهنگى ايرانى بوده و با ظهور اسلام به منطقهء نفوذ فرهنگى ايرانى - اسلامى وارد شد و از اين جهت با فرهنگهاى متعلق به نظام شبانى و كوچنشينى اعماق آسيا ارتباط چندانى نداشته است . به همين علت ، مرو و شهركهاى آن در دوران اسلامى ، حتى اگر قابل مقايسه با بلخ ، سمرقند ، بخارا يا در سدههاى بعد هرات نبوده است ، اما در دوران حكومت اسلامى با استفاده از تجربيات فرهنگى و تمدن پيش از اسلامى خود تبديل به يكى از مراكز مهم فرهنگى دنياى اسلامى شده است . يادآورى مىشود كه در دورهء پيش از اسلام و در سنتهاى زردشتى ، مرو يكى از بهترين سرزمينهاى اهورا آفريده بشمار مىرفته و در نتيجه - چه در دوران پيش از اسلام و چه در دوران پس از اسلام - مركز پرجوش و خروشى براى تبادلات فكرى و علمى بين زردشتيان ، مسلمانان ، مسيحيان نستورى ، بودائيان و مطمئنا پيروان ساير مذاهب كماهميتتر يا كمشناخته شدهء ديگرى بوده است . * * * پژوهشگران رشتههاى گوناگون ايرانشناسى ، مطالعات دقيقى را دربارهء جغرافياى تاريخى مرغيانه در پيش از اسلام انجام داده و موفق به روشن كردن برخى از نكات پيچيده و مبهم جغرافياى تاريخى پيش و پس از اسلام مرو و سرزمينهاى اطراف آن شدهاند . نتايج بيشتر