آنان را به جاى خود نهادند و شيعيان را به تدريج به سوى آنان سوق دادند و بدين‌سان ، شيعه را براى قرن‌ها ، دست كم در مسائل نه چندان حادّ و دشوار شخصى و اجتماعى ، خوداتّكا نمودند . منابع بزرگ علمِ به يادگار مانده از امامان عليهم السلام قدرت فرا گرفته شدهء اجتهاد و مشروعيت كسب شده از ارجاعات ائمّه عليهم السلام ، عالمان عادل شيعه را به عنوان جانشينانى لايق در توضيح مسائل علمى و اقناع مردمان ، فراز آورد و وظيفهء عملى شيعه را در روزگاران غيبت ، معيّن كرد . اين جانشينى به صورتى تدريجى و بسيار نرم به فرجام رسيد . سرچشمه‌هاى اين جريان بزرگ تاريخى را مىتوان در سخنان امام على عليه السلام يافت . ايشان بر بالاى منبر كوفه مىفرمايد : إن غابَ عَنِ النّاسِ شَخصُهُم . . . فَلَم يَغِب عَنهُم قَديمُ مَبثوثِ عِلمِهِم . « 1 » اگر خودشان حضور ندارند . . . ، دانش كهنِ انتشار يافته‌شان حاضر است . امام حسين عليه السلام نيز در خطبهء عرفه ، عالمان را مسئول قيام دانسته و مجارى كارها را به دست آنها مىداند . « 2 » امام باقر عليه السلام نيز به ابان بن تغلب مىفرمايد : اجلِس فى مَسجدِ المَدينَةِ وَ أفتِ النَّاسَ . « 3 » در مسجد مدينه بنشين و فتوا بده . امام صادق عليه السلام نيز به مسلم بن ابى حيّه كه هنگام وداعش ، درخواست توشه‌اى معنوى مىكند ، مىفرمايد : ائتِ ابان بن تَغلب فانّه قد سمع منى حديثاً كثيراً . « 4 » نزد ابان بن تغلب برو كه او از من ، بسيار حديث شنيده است .

--> ( 1 ) . ر . ك : ص 196 ح 589 . ( 2 ) . تحف العقول : ص 238 . ( 3 ) . رجال النجاشى : ج 1 ص 73 ش 6 . ( 4 ) . رجال الكشّى : ج 2 ص 622 ح 604 .