جلوى فعّاليت آنان را بگيرد . با رونق يافتن كار معتزليان در اين دوره ، حديث‌گرايان اهل سنّت ( اهل حديث ) تا حدّى به حاشيه رانده شدند ؛ ولى در نيمهء دوم قرن سوم با ظهور ابو الحسن اشعرى ( 260 - 322 ق ) ، عالم مشهور اهل سنّت ، و مناظرات او با ابو على جبايى معتزلى و نيز تحت حمايت‌هاى حكومت عبّاسى ، گرايش سنّتى و حديثى در ميان اهل سنّت از نو قوّت گرفت ، به طورى كه قرن چهارم و بيش از آن ، قرن پنجم - يعنى اوايل غيبت كبرا - را بايد عصر اشعريان قلمداد كرد . « 1 » 4 - 5 . فعّاليت‌هاى علمى و فرهنگى شيعيان شهرهاى اسلامى مانند كوفه ، بصره و بغداد در عراق و نيز قم و رى ، نيشابور ، مرو و بخارا و بسيارى شهرهاى ديگر ، مراكز فعّال علمى و فرهنگى گرديده بودند . « 2 » در شهرهاى ياد شده ، به طور معمول ، خاندان‌هاى شيعه‌مذهبى زندگى مىكردند كه زعامت دينى و اجتماعى شيعيان را به عهده داشتند و از ميان آنها ، دانشمندان و فقيهان و وكيلان ظهور مىكردند ، چنان كه در بغداد ، خاندان نوبخت ، در كوفه ، آل اعيَن ، در نيشابور ، خاندان شادان ، در سمرقند و كش ، عيّاشى و شاگردان وى همچون كشّى ، در رى ، خاندان بابويه و در قم ، خاندان اشعرى از چنين موقعيتى برخوردار بودند . « 3 » در شهرهايى كه جمعيت خالص شيعه نداشتند ، شيعيان و خاندان‌هاى مشهورشان عمدتاً در محلّاتى خاص سكنا مىگزيدند و به اين ترتيب ، انسجام و هماهنگى بيشترى با يكديگر مىيافتند . در بغداد ، كرخ ، مهم‌ترين محلّهء شيعيان در قسمت غربى شهر بود كه بارها نيز مورد هجوم

--> ( 1 ) . در اين باره ، ر . ك : فرهنگ فرق اسلامى ، مشكور ، ذيل نام دانشمندان نام‌برده و تاريخ سياسى اسلام ، حسن ابراهيم حسن : ج 3 ص 349 و بعد از آن . ( 2 ) . در اين باره ، ر . ك : أحسن التقاسيم و معجم البلدان ذيل نام شهرها . ( 3 ) . در اين باره ، ر . ك : أحسن التقاسيم و معجم البلدان ذيل نام شهرها .