در اين دوره ، تنى چند از بزرگان شيعه كه پيش‌تر در امور ديوانى خدمت مىكردند ، ارتقاى مقام يافته و تا منصب وزارت پيش رفتند . دست كم ، دو تن از خاندان بنى فرات براى مدّتى منصب وزارت را به دست گرفتند . اين امر ، خود ، زمينهء حضور و فعّاليت بيشتر شيعيان در دربار عبّاسى را مهيّا مىنمود . با غور در دربار عبّاسى عهد غيبت صغرا ، مىتوان به نام شمارى از كاتبان ، منشيان و ديوان‌سالاران شيعى دست يافت . « 1 » نكتهء قابل توجّه ديگر ، در اين زمينه ، پديد آمدن گرايش‌هاى محض سياسى در بين برخى خاندان‌هاى متنفّذ شيعى در عصر غيبت صغرا بود كه سبب مىشد شيعه بيشتر به عنوان يك حزب يا گروه سياسى خودنمايى كند و اين ، لزوم برخورد جدّىتر و عميق‌تر با شيعيان را به دولت‌مردان و صاحب‌منصبان اهل سنّت يادآورى مىكرد . ظهور خاندان‌هايى مانند بنى حمدان و بريديان و در نهايت ، آل بويه و تلاش‌هاى آنان براى دستيابى به مقامات بالا مثل امير الامرايى و تشكيل امارت‌هاى مستقل و سلطه يافتن بر جايگاه خلافت ، شاهد اين مطلب است . اين اقدامات اگر چه تا حدّى و دست كم براى مدّتى ، اوضاع مساعدترى براى شيعه به وجود آورد ، ولى پس از آن ، جامعهء شيعه با گرفتارىها و دشوارى دو چندان ناشى از واكنش حاكمان سنّىمذهب مواجه گرديد كه نمونهء بارز آن را در ظهور دولت‌هاى سلجوقى در ايران و عراق و ايّوبى در مصر و اقدامات وسيع ضدّ شيعى آنان مىتوان مشاهده كرد . 4 . اوضاع علمى و فرهنگى دوران مورد بررسى يعنى سال‌هاى 230 تا 330 هجرى ، مىتواند دورهء توسعه و رشد علمى و فرهنگى جهان اسلام به شمار رود ؛ زيرا در اين دوره ، تحوّلات علمى

--> ( 1 ) . ر . ك : اوضاع سياسى ، اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرا ، حسين‌زاده : ص 183 - 186 .