زنگيان تلاش كرد و در نهايت با مرگ رهبر آنها اين حركت نيز باز ايستاد . « 1 » 2 - 2 . قيام زيديان از حركت‌هاى نزديك به عصر غيبتِ علويان ، بايد نخست از قيام محمّد بن قاسم زيدى نام برد كه در سال 219 قمرى در طالقان ، حركتى را آغاز و شمار زيادى از خراسانيان را به خود جلب كرد ؛ امّا به دست سپاهيان معتصم دستگير و در زندان سامرّا در زمان متوكّل در گذشت . « 2 » زيديّه در زمان مستعين ( م 252 ق ) نيز به حركت‌هاى متعدّدى عليه حكومت دست زدند كه شايد بارزترين آنها ، شورش يحيى بن عمر در كوفه بود . قيام او ، رابطه‌اى مستقيم با بهبود اوضاع مادّى داشت . او به « الرضا من آل محمّد » دعوت مىكرد ؛ امّا حركت او پيروز نشد و خودش در جنگ با فرمانده عبّاسى كشته شد . « 3 » البتّه قيام حسن بن زيد علوى در سال 254 ق ، در طبرستان به نتيجه رسيد و منجر به برپايى امارت علويان در اين ديار شد كه حدود 70 سال برپا بود . « 4 » 2 - 3 . قيام اسماعيليان علاوه بر زيديان ، يكى ديگر از گروه‌هاى دينى - سياسى كه حركت‌هايى را عليه دولت عبّاسى دنبال مىكردند ، اسماعيليان بودند . آنان بعد از شهادت امام صادق عليه السلام ، اقدامات خود را به صورت دعوت پنهانى و با كمك مبلّغان ناشناسى كه به نقاط مختلف جهان اسلام گسيل مىداشتند ، عملى ساختند . دعوت سرّى آنان ، به قدرى پيچيده بود كه هنوز پس از مطالعات گسترده ، به درستى نام و نشان امامان و

--> ( 1 ) . تاريخ سياسى اسلام ، حسن ابراهيم حسن : ج 2 ص 186 . ( 2 ) . مقاتل الطالبيّين : ص 472 . ( 3 ) . الكامل فى التاريخ : ج 4 ص 361 ، مقاتل الطالبيّين : ص 506 . ( 4 ) . ر . ك : علويان طبرستان ، حكيميان .