ب - جهان اسلام در دوران غيبت صغرا 1 . خلافت عبّاسى در عصر غيبت صغرا ، شش تن از خلفاى عبّاسى ، حكومت كرده‌اند كه دوران برخى ، كوتاه و دوران برخى ، طولانى بوده است . 1 - 1 . محمّد بن متوكّل ملقّب به « المعتمد على اللَّه » ( 256 - 279 ق ) در بارهء حكومت معتمد و اتّفاقات عصر او ، پيش‌تر نكاتى گفته شد . معتمد در امور سياسى و نظامى ، دخالتى نداشت و تنها نام خليفه را يدك مىكشيد . فرماندهى سپاه و امور سياسى ، در اختيار برادر و ولىعهد او ( ابو العبّاس الموفّق ) بود . در دورهء طولانى خلافت معتمد عبّاسى ، حوادث سياسى خطرناكى ، حكومت عبّاسى را تهديد نمود كه يكى از آنها ، قيام زنگيان ( بردگان سياه‌پوست ) نواحى بصره و خوزستان بود كه رهبرشان خود را از علويان معرّفى مىكرد . اين شورش كه پانزده سال طول كشيد ، خسارات بسيارى به حكومت عبّاسى وارد كرد . « 1 » مشكل ديگر حكومت معتمد ، مدّعيان استقلال سياسى بودند كه در نواحى مختلف سرزمين‌هاى اسلامى سر بر مىآوردند و از همه مشكل‌سازتر ، يعقوب ليث صفّار در سيستان ايران بود كه حكومت عبّاسى را تا مرز نابودى پيش برد . « 2 » در سال‌هاى آخر زندگى معتمد ، قرمطيان - كه شاخه‌اى تندرو از اسماعيليّه بودند - ، فعّاليت خود را در كوفه آغاز و تا مدّت‌ها حكومت را به خود مشغول كردند . « 3 » معتمد عبّاسى در اثر زياده‌روى در مىگسارى درگذشت . « 4 » دوران حكومت او ، معاصر با دو نايب نخستِ امام دوازدهم عليه السلام بود . در بارهء وضعيت شيعيان در اين

--> ( 1 ) . تاريخ الطبرى : ج 9 ص 474 به بعد . ( 2 ) . ر . ك : تاريخ الطبرى : ج 9 ص 476 . ( 3 ) . مروج الذهب : ج 4 ص 270 . ( 4 ) . مروج الذهب : ج 4 ص 230 .