محمد الريشهري
258
دانشنامه امام مهدى ( ع ) بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ ( فارسى )
پاسخ سؤالات و ابهامات خود را از طريق آنان از امام عليه السلام مىپرسيدند . مردم نيز براى پاسخگويى به پرسشهاى خود از شيوهء متعارف مراجعه به عالمان استفاده مىكردند . 5 . قلمرو جغرافيايىِ نهاد وكالت گسترهء جغرافيايىِ نهاد وكالت ، به پراكندگى جمعيت شيعيان در نقاط متفاوت سرزمينهاى اسلامى ، وابسته بود . مركز نهاد وكالت در بغداد مستقر بود و در نواحى عراق همچون : كوفه ، مداين ، واسط ، بصره و نصيبين ، نمايندگانى داشت . بيشترين فعّاليت وكيلان در نواحى ايران بود كه شهرهايى همچون : قم ، آوه ، همدان ، رى ، قزوين ، كرمانشاه ، آذربايجان ، اهواز ، خراسان ( بيهق ، سبزوار ، مرو ، بلخ ، كابل ، سمرقند و بخارا ) وكيلان مستقل داشتند . در شبه جزيرهء عربستان ، از جمله : مدينه ، مكّه و يمن نيز نهاد وكالت فعال بود . گفتنى است كه در دورههاى متفاوت ، از نمايندگان متفاوت اين سرزمينها ياد شده است . گزارشى از فعاليت نهاد وكالت در ساير سرزمينهاى اسلامى در دست نيست كه به علّت عدم حضور شيعيان و يا شمار اندك شيعيان در آن بلاد است . اكنون به اختصار ، نمايندگان متفاوت سرزمينهاى شيعهنشين را در دورههاى متفاوت ذكر مىكنيم . شهرهاى مدينه و مكّه به سبب آن كه از دورهء آغازين وكالت ، مركز فعاليت وكيلان بودهاند ، مقدّم شده و سپس به مناطق مختلف عراق و آن گاه به مناطق ايران پرداختهايم . ترتيب ذكر وكيلان نيز بر حسب تاريخمندى زمان وكالت آنهاست :