مرتضى وفايى
16
تاريخ حديث شيعه ( از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز ) ( فارسى )
حوزههاى كربلا ، مشهد ، تهران و اصفهان ، جنبهء محلّى و منطقهاى داشت « 1 » و رياست آن ، با آية اللَّه ميرزا محمّد فيض ( م 1370 ق ) بود كه در بازسازى مدارس و احياى مَحاضر درس ، كوشيده بود . آية اللَّه حائرى - كه در آن ايام ، رياست حوزهء علميهء اراك ( سلطان آباد ) را به عهده داشت - ، در 29 اسفند 1299 ش ( 1340 ق ) ، با دعوت مكرّر آية اللَّه فيض و در ميان استقبال علما و مدرّسان و تجّار و اعيان و ديگر مردم قم كه به درخواست مرحوم فيض ، با تعطيل كردن درسها و بازارها به پيشواز وى رفته بودند ، با شاگردان حوزهء درسش ، وارد اين شهر شد . « 2 » با مهاجرت آية اللَّه حائرى به قم و اقامت وى در اين شهر ، حوزهء هزارسالهء آن ، دوباره احيا شد و با رشدى سريع ، به زودى در رديف بزرگترين حوزههاى علمى جهان تشيّع درآمد و آيات عظام : سيّد محمّد كوهكمرهاى معروف به حجّت ، سيّد محمّدتقى خوانسارى ، ميرزا محمّد فيض قمى ، سيّد صدر الدين صدر و حاج آقا حسين طباطبايى قمى ، از برجستگان اين حوزه به شمار مىآمدند . ثمرهء تلاشهاى آية اللَّه شيخ عبد الكريم حائرى ، تربيت شاگردان مبرّزى چون امام خمينى و حضرات آيات : سيّد محمّد رضا گلپايگانى ، محمّد على اراكى ، سيّد شهاب الدين مرعشى و بسيارى ديگر بود . « 3 »
--> ( 1 ) . در حوزهء آن روز قم ، مدرّسان بزرگى همچون حضرت آيات : ميرزا محمّد فيض قمى ، ميرزا محمّد ارباباشراقى ، شيخ محمّدرضا شريعتمدار ساوجى ، ميرزا محمّد كبير ، شيخ على زاهد انصارى ، سيّد جواد مجتهد پيشوايى ، ملّا محمّد طاهر اشعرى ، حاج آقا حسين فاطمى ، ميرزا ابوالقاسم بزرگ قمى ، حاج شيخ عبّاس قمى ، ميرزا محمود و ميرزا ابوالفضل زاهدى ، ميرزا محمود و آقا سيّد حسن و آقا سيّد محمّد برقعى ، آقا سيّد احمد طباطبايى قمى ، ميرزا مهدى حَكَمى پايينشهرى ، ميرزا محمود و آقا سيّد صادق روحانى ، آخوند ملّا غلامرضا قمى ، آقا سيّد فخر الدين سيّدى ( سبط ميرزا ) ، شيخ محمّد على صفايى حائرى و . . . ، تدريس داشتند ( ر . ك : علماى قم ، ص 5 - 9 ؛ گنجينهء آثار قم ، ج 1 ، ص 317 - 338 ) . ( 2 ) . ر . ك : آيين اسلام ، سال 4 ، ش 7 ، ص 7 ( به قلم حاج مهدى سراج انصارى ) ؛ قم و روحانيت ، ج 2 ، ص 19 - 29 . ( 3 ) . از جمله ، حضرات آيات : شيخ محمّدتقى بافقى ، سيّد محمّد محقّق داماد ، ميرزا خليل كمرهاى ، سيّد محمود طالقانى ، سيّد باقر طباطبايى سلطانى ، سيد رضا و سيد احمد زنجانى ، سيد احمد خوانسارى و . . . .