عرض با واسطه خارجى مباين . 2 ) نظريه حاجى سبزوارى و صاحب فصول « 1 » و صاحب كفايه : ملاك « 2 » در ذاتى بودن عرض نزد اين محققين اين است كه عرض واسطهء در عروض نداشته باشد ( اعم از آنكه اصلا واسطه نداشته باشد و يا اگر واسطه دارد ، واسطه ، واسطه در عروض نباشد ) . طبق اين نظريه از اقسام سبعه ، ما يلحق الشىء للخارج المباين الواجد للواسطة فى العروض ( عرضى كه واسطهء آن امر خارجى مباين است . البته در آن امثله‌اى كه واسطهء در عروض وجود دارد مثل جالس السفينة متحرك ) عرض غريب و بقيه اعراض عرض ذاتى مىباشند . « 3 » نكته 5 : ذاتى بر دو نوع است . الف ) ذاتى باب كليات خمس . ب ) ذاتى باب برهان . با حفظ اين نكته ، مراد از عرض در عبارت عرض ذاتى ، همان عرض است كه در باب كليات خمس مطرح مىشود . ولى مراد از ذاتى در اين عبارت ، آن ذاتى كه در باب كليات خمس مطرح مىشود ، نيست ( چون در باب كليات خمس ، عرض در مقابل ذاتى است ) . بلكه مراد آن ذاتى است كه در باب برهان مطرح مىشود و عرض ذاتى در باب برهان - على قول - آن است كه واسطه در عروض ندارد . با حفظ اين مقدمه طولانى مىگوييم : هر علمى از سه جزء تشكيل‌شده كه از آنها تعبير به اجزاء العلوم مىشود . « 4 » اجزاء

--> ( 1 ) - تعليقه محقق سبزوارى بر اسفار ، ج 1 ، ص 32 ؛ فصول ، ص 10 . ( 2 ) - علت عدول از ملاك مشهور در عرض ذاتى چيست ؟ حاشيه مرحوم مشكينى - فوائد الاصول محقق نائينى ، ج 1 ، ص 20 . ( 3 ) - آنچه گفته شد مطابق با بعضى از حواشى و تقريرات است . ولى بعضى ديگر از حواشى معتقدند كه طبق عقيده مصنف ما يلحق الشىء للخارج المساوى او للخارج الاعمّ او للخارج الاخصّ او للخارج المباين الواجد للواسطة فى العروض عرض غريب مىباشند . حقائق الاصول ، ج 1 ، ص 7 ؛ عناية الاصول ، ج 1 ، ص 4 . ( 4 ) - شروح شمسيّه ، ص 251 ؛ جوهر النّضيد ، ص 212 ؛ حاشيه ملا عبد اللّه ، ص 150 .