خلوص تفكر در دريافت عين توحيد رهايى و اخلاص انديشه در ذات توحيد به سه چيز بستگى دارد : بمعرفة عجز العقل ، و الاياس من الوقوف على الغاية و بالاعتصام بحبل التعظيم . الف ) درك عاجز بودن عقل در دريافت عين توحيد خداوند متعال از عجز عقول در ادراك ذات توحيد در قرآن كريم خبر داده است : لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ . « 1 » هيچ چشمى او را درك ننمايد و او همهء بينندگان را مشاهده مىكند . منظور از اين عقل كه از درك معرفت ذات توحيد عاجز است ، عقل جزئى در برابر عقل كل است . جلال الدين مولوى در بيان آن دو مىفرمايد : عاشق از خود چون غذا يابد رحبق * عقل آن‌جا گم شود گم اى رفيق عقل جزئى ، عشق را منكر بود * گر چه بنمايد كه صاحب سر بود « 2 » ب ) مأيوس شدن سالك از دستيابى به غايت معرفت در عين توحيد مأيوس شدن ، يعنى سالك طمع خود را از رسيدن به غايت معرفت در حوزهء ذات قطع كند . براى اينكه عقل را از تعرض در اين حوزه باز دارد يا او را در سايهء وحى تعليم دهد . عقل وحيانى ، ضمن اعتراف به عجز خود در برابر ارادهء الهى تسليم مىشود . جلال الدين مولوى قدّس سرّه در اين عرصه هم زيبا گفته است : اين نجوم و طب وحى انبياست * عقل و حس را سوى بىسو ره كجاست عقل جزئى عقل استخراج نيست * جز پذيراى فن و محتاج نيست قابل تعليم و فهم است اين خرد * ليك صاحب وحى تعليمش دهد « 3 » وقتى عقل در سايهء تعاليم انبيا تربيت شود ، درمىيابد كه با رسوم و آثار عقلى

--> ( 1 ) . انعام / 103 . ( 2 ) . مثنوى ، دفتر اول ، بيت 1981 و 1982 . ( 3 ) . مثنوى ، دفتر چهارم ، بيت 1294 تا 1296 .