باب صحو قال اللّه عز و جل : حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ . « 1 » خداوند عز و جل مىفرمايد : چون بيم و ترس از دل‌هايشان برود گفتند : خدايتان چه گفت ؟ گويند : سخن حق گفت . شأن نزول اين آيه آن است كه : در روزگار فترت ميان رفع حضرت عيسى و بعثت محمد صلّى اللّه عليه و إله ششصد سال وحى از آسمان نيامد . پس به وقت بعثت مصطفى صلّى اللّه عليه و إله فرشتگان صوت وحى شنيدند و صلصلهء آن همچون صلصلهء زنجير كه بر كوه زنند ، پنداشتند كه رستاخيز برخاست همه از بيم و فزع بيفتادند و بيهوش شدند تا ربّ العزة آن بيم و فزع از دل ايشان باز برد ، آنگه يكديگر را مىپرسيدند كه : « ماذا قال ربّكم » ؟ گفته‌اند كه اهل آسمان دنيا گويند اهل آسمان دوم را : « ماذا قال ربّكم » ؟ و اهل آسمان دوم گويند اهل آسمان سوم را : « ماذا قال ربّكم » ؟ همچنين تا به آسمان هفتم يكديگر را مىپرسند و اهل آسمان هفتم از جبرئيل پرسند كه « ماذا قال ربّكم » ؟ جبرئيل گويد : « الحق » يعنى كه اللّه فرمان روان داد و سخن راست فرمود آنگه فرشتگان آسمانها با يكديگر مىگويند : « الحق الحق و هو العلى الكبير » . « 2 » وجه استشهاد خواجه بزرگوار از اين آيه ، صحو بعد از سكر است به همين دليل در تفاوت سكر و صحو مىنويسد : الصحو فوق السكر ، يعنى أنّ السكر فى الأنفصال ، و الصّحو فى الاتصال ، و سنذكر الفرق بينهما و هو يناسب مقام البسط . و الصحو مقام صاعد عن الانتظار ، مغن عن الطّلب ، طاهر من الحرج . فان السكر انما هو فى الحق ، و الصحو انما هو بالحق ، و كلّما كان فى عين الحق لم يخل من حيرة ، لا حيرة الشبهة بل حيرة فى مشاهدة نور العزّة . و ما كان بالحق لم يخل من صحة ، و لم يخف عليه من نقيصه و لم تتعاوره علّة . و الصحو من منازل الحياة ،

--> ( 1 ) . سبأ / 23 . ( 2 ) . كشف الاسرار ، ج 8 ، ص 132 .