مىدانى معناى استغفار چيست ؟ استغفار درجه والامقامان است و داراى شش معناست ؛ اوّ پشيمانى از آنچه گذشت « 1 » . دوم تصميم به عدم بازگشت به آنها . سوّم پرداختن حقوق مردم ، چنان‌كه خدا را پاك ديدار كنى « 2 » كه چيزى از حقوق آنها برعهدهء تو نباشد . چهارم تمام واجب‌هايى كه ضايع ساخته‌اى به‌جا آورى مانند نماز و روزه . پنجم گوشتى كه از حرام بر اندامت روييده با اندوه فراوان آب كنى چنان‌كه پوست به استخوانت چسبيده و گوشت تازه‌اى برويد . ششم رنج طاعت را بر بدن بچشانى چنان‌كه شيرينى گناه را به او چشانده بودى ، پس آنگاه بگويى « استغفر اللّه » . سرائر حقيقت توبه سرائر به معناى بواطن است يعنى باطن حقيقت توبه سه چيز است : و سرائر حقيقة التوبه ثلاثه اشياء : تمييز التقية من العزة و نسيان الجناية و التوبة من التوبة ابدا ، لأن التائب داخل فى الجميع من قوله تعالى : « وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ » « 3 » ، فأمر التائب بالتوبه . الف ) تشخيص تقيه از عزت تقيه از تقوى و عزت در اين‌جا ناشى از خودخواهى و جاه‌طلبى است يعنى فردى توبه مىكند تا در بين مردم موقعيتى پيدا كند ولى اعراض قلبى از گناه نكرده است . در حالىكه باطن توبه ندامت قلبى از روى صداقت و تقوى است . ب ) فراموش كردن گناه كسى كه از گناهش صادقانه توبه كرده است ، همانند آن است كه اصلا گناه نكرده است ، لذا لازم نيست دائما به ياد آن بيافتد چرا كه ذكر جفا هنگام صفا عين جفاست ، امام باقر عليه السّلام فرمود : التائب من الذنب كمن لا ذنب له . « 4 » كسى كه از گناه توبه كرده است مانند كسى است كه گناهى نكرده است .

--> ( 1 ) . بواسطهء گناهان بر او گذشته ( توجه به آثار تخريبى گناه در روح و جان و جسم او ) . ( 2 ) . از گناهان گذشته . ( 3 ) . نور / 31 . ( 4 ) . بحار ، ج 6 ، ص 41 به نقل از كافى ، ج 2 ، ص 435 .