همه‌كس را ميل و استعداد تحصيل علم مثلا بود - كه اشرف كارها است - به آن اشتغال مىنمودند ، كارهاى ديگر را معطّل مىگذاشتند . بلكه هركس را به كار خود راغب و مايل نيز نموده است . چنان كه فرموده : كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ « 1 » تا آنكه از روى شوق به آن قيام نمايند . بلكه هركس را به كار خود هرچند پست و دون باشد - مانند كنّاسى و دبّاغى - راضى فرموده تا كارهاى دون به زمين نماند . و همچنين بعضى را ضعيف و برخى را قوى ، و بعض را غنى و جمعى را فقير كرده تا آن‌كه محتاج يكديگر باشند ، و كارهاى يكديگر را پردازند . غنى و ضعيف از خدمهء فقير و قوى منتفع شوند . و فقير و ضعيف از نعمت غنى و قوى بىنياز ، كه فرمود : نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا « 2 » . يعنى ما قسمت كرديم ميان مردم معيشت ايشان را در حيات دنيا ، و بعضى را بلند كرديم در درجه بالاى بعض ديگر ، تا آنكه بعض ايشان آن بعض ديگر را مسخّر خود گرداند . پس غنى فقير را به مال مسخّر كند ، و فقير به كار غنى را به سمت خود دواند ؛ و عاقل ، به عقل مسخّر كند و عالم ، به علم تسخير نمايد و جاهل ، به مال از ايشان كسب حال و مقال كند . و چون اختلاف اغراض و دواعى نفسانى در طبايع خلق ، و وجود حاجات و شهوات ، و اختلاف در قوّت و ضعف و ثروت و فقر و غير آن در عادت منجر به تشاح و مؤدى به جنگ و جدال و نزاع و تعدّى قوى بر ضعيف گردد - زيرا كه هر نفسى سود خواهد و شايد ميل به كارى كند كه در نزد غير باشد ، مثل آنكه به زن غير طمع كند يا آنكه طمع در مال غير نمايد يا آن‌كه خواهد بر او امير شود و او را ذليل خود گرداند و غير تمكين از اين امور ننمايد - در مقام مدافعه برآيد ، و رفته‌رفته منجر به اتلاف نفوس و اموال و هتك اعراض گردد ، و باعث تعطيل امور خلق شود و بازارها بسته گردد . و فايده تمدّن - يعنى اجتماع و معاونت - باطل گردد و نظم معاش گسيخته و مردم به سبب اختلاف مقدمات معاش بميرند و نقض غرض لازم آيد .

--> ( 1 ) . سورهء مؤمنون ، آيهء 53 . ( 2 ) . سورهء زخرف ، آيهء 32 .