مصطفى محقق داماد

86

مباحثى از اصول فقه ( فارسى )

در مورد رد يا قبول دو چيز شك مىكند و هيچ‌يك از آنها را نمىتواند به‌طور معيّن احراز كند . موضوع بحث اصل تخيير همين مسئله يعنى « دوران امر بين محذورين » است ، پس هرگاه شك و ترديد مكلّف بين وجوب و حرمت ؛ يعنى ميان دو محذور : لزوم انجام فعل يا لزوم ترك آن باشد ، يكى از موارد اجراى اصل تخيير است . مثلا مىدانيم كه روزه گرفتن در روز عيد فطر حرام و روزه گرفتن در روزهاى ماه رمضان واجب است . حال اگر شخصى در روز سىام ماه رمضان ترديد كند كه آيا ماه در روز بيست و نهم پايان يافته و امروز عيد فطر است يا آنكه روز آخر ماه رمضان است ؟ در واقع شك چنين شخصى بين وجوب روزه گرفتن ، كه براى تمام ماه رمضان تا عيد فطر واجب است و حرمت آن در روز عيد فطر مىباشد . بايد توجّه داشت كه در اصل تخيير ، تقسيمات شبهه مانند اصل برائت نيست ؛ زيرا در اصل برائت ، شبهه به دوگونه تحريمى و وجوبى تقسيم مىشود كه هركدام نيز به موضوعى و حكمى قسمت مىگردد . امّا در اصل تخيير شبهه نمىتواند تحريمى و يا وجوبى محض باشد زيرا همواره ترديد بين دو مورد يعنى وجوب و حرمت واقع مىشود ؛ لذا تنها تقسيمى كه در اين اصل براى شك و شبههء مكلّف قابل فرض است عبارت از شبهه موضوعى و حكمى مىباشد . شبهه حكمى ممكن است ناشى از اجمال يا فقدان نص و يا تعارض نصوص باشد و البته همين تقسيم از حيث منشأ شبهه قبلا در مورد برائت نيز بيان شده است . تذكّر اين نكته ضرورى است كه چون موضوع اصل تخيير همواره دوران امر بين دو محذور است ، لذا در مثالها دو حكم وجوب و حرمت از ميان احكام پنج‌گانه در نظر گرفته مىشود ؛ زيرا در ساير احكام مانند كراهت و استحباب ، لزوما امر داير بين فعل و ترك فعل نيست .