الشيخ اسماعيل الصالحي المازندراني

197

شرح كفاية الأصول

1 - اتّحاد در لفظ و معنا لازم است ، يعنى براى آنكه لفظى مثنّى يا جمع باشد ، لازم است هم در لفظ و هم در معنا اتّحاد باشد ، مثلا « عينان » كه از « عين و عين » تشكيل شده است ، هم در لفظ اتّحاد دارد ( لفظ در هر دو ، « عين » است ) و هم در معنا ( مثلا معناى هر دو ، چشم است ) . مطالبى كه تاكنون بيان شد ، در صورتى بود كه علاوه بر اتّحاد لفظى در تثنيه و جمع ، اتّحاد معنوى هم لازم باشد كه در اين صورت با تأويل مذكور ثابت شد لفظ در اكثر از يك معنا استعمال نمىشود . 2 - فقط اتّحاد در لفظ كفايت مىكند و اتّحاد در معنا لازم نيست ، يعنى همين‌كه دو چيز در لفظ ، اتّحاد داشته باشند ، مىتوانند تثنيه يا جمع را شكل دهند ، مثلا اتّحاد دو لفظ « عين » در تصحيح « عينان » كفايت مىكند ، هرچند معناى يك عين با عين ديگر تفاوت داشته باشد و به عبارت ديگر : مىتوان « عين » به معناى چشم را با « عين » به معناى چشمه ، به صورت « عينان » استعمال كرد . مصنّف مىگويد : اگر اين مبنا در مورد تثنيه و جمع ، پذيرفته شود ، باز هم استعمال لفظ در اكثر از يك معنا لازم نمىآيد ، زيرا ماهيّت مثنّى ، « تثنيه و دوتايى بودن » است ، يعنى موضوع له مثنّى « دوئيّت و دوگانگى » ( دوتا بودن ) است ، چه دو فرد از يك معنا مقصود باشد و چه دو معنا . مثلا موضوع له « عينان » عبارت است از « يك دوتايى » ، چه يك دوتايى كه هر دو چشم و يا چشمه باشد ، و چه يك دوتايى كه يكى چشم و ديگرى چشمه باشد . بنابراين اگر معناى « عينان » عبارت از « چشم و چشمه » هم كه باشد ، اين « يك دوتايى » است نه « دو دوتايى » و لذا استعمال لفظ در اكثر از يك معنا لازم نمىآيد . در مورد « عيون » هم بايد گفت كه اگر اتّحاد در لفظ ، كافى باشد ، و « عيون » بتواند بر چند معنا دلالت كند ، معناى عيون يك چيز است و آن عبارت است از يك « واحد سه‌تايى » ، حال چه يك سه‌تايى از « چشم يا چشمه يا طلا » و چه يك سه‌تايى از « چشم و چشمه و طلا » . پس مطابق اين مبنا همچون تثنيه دالّ بر « يك دوتايى » و جمع دالّ بر « يك سه‌تايى » و يا بيشتر است ، استعمال لفظ در اكثر از يك معنا لازم نمىآيد .