روش اخبارى و اصولى . دو تفكر اصولى و اخبارى ، به لحاظ ماهيت اختلافى ندارند . بلكه تنها دو روش تحقيق هستند ، كه در عين مشتركات ، تمايزاتى نيز دارند . اين دو مسلك گرچه همواره در محيط تفكر اجتهادى وجود داشته‌اند ، اما از اواخر غيبت صغراى امام عصر ( ع ) ، و اوايل غيبت كبراى آن حضرت ، اين مسلك اصولى بوده كه رواج داشته است . در قرون متأخر بزرگانى در فقه و اجتهاد پديد آمده‌اند كه به طريقهء اخبارى قوت بخشيده‌اند كه ملا امين استرآبادى از مشهورترين آنان است . از ملا امين استرآبادى نقل شده كه « در مدينه خواب بودم پيامبر ( ص ) را در خواب ديدم ، فرمود : برخيز و دين مرا از دست اصوليين نجات بده . » « 1 » ملا محسن فيض كاشانى از شاگردان ملّا صدرا در عين گرايش فلسفى و عرفانى ، از بزرگان اخبارى محسوب مىشود . وى در كتاب الحق المبين مىنويسد : « برخى از اصحاب اماميه از آنچه من بدان هدايت يافتم ، هدايت يافته ، وى در مكه سكنى داشت . و من در مكه مصاحبت او را درك كردم . او قائل به وجوب عمل به اخبار و طرد طريقهء اجتهاد بود . او در اين مطلب به صواب رفته و همو اين باب را بر ما گشود . و موجب توجه ما به طريقهء صواب شد . جز اينكه وى از دو اصل مهم غافل ماند . و موضع غير مرضى در پيش گرفت ، يكى افراط وى است در ركون به اخبار ، به وجهى كه مدعى شد جميع اخبار كتب اربعه ، ( كافى - تهذيب - من لا يحضره الفقيه و استبصار ) مفيد قطع به صدور آنها از اهل بيت ( ع ) است ، ديگر طعن او در طايفه‌اى از اجله فقهاى ما هستند . » « 2 » بعدها در اثر كوشش استاد وحيد بهبهانى مسلك اصولى پايهء محكمى گرفت ، و در قرن اخير به واسطهء تحقيقات علامه بزرگوار شيخ مرتضى انصارى روش اصولى رواج فراوان پيدا كرد . در كتاب ترمينولوژى حقوق « 3 » ، 21 فرق بين اصولى و اخبارى ذكر شده است . كه در اينجا به ذكر پنج فرق بسنده مىكنيم : 1 . اخبارى عقيده دارد كه عقل قادر به تشخيص خوب و بد هستند . ( بر خلاف اشاعره ) ولى تشخيص عقل حجت نيست . بر خلاف اصولى كه عقل را حجت مىداند . 2 . اخبارى به صدور اخبار مذكور در كتب اربعه قاطع است . مگر خبرى كه شيخ طوسى در تهذيب به آن عمل نكرده باشد . بر خلاف اصولى كه سند و دلالت هريك را جداگانه مورد رسيدگى قرار مىدهد . 3 . اصولى مستقيما ( بدون مدد حديث ) عمل به قرآن مىكند . به‌عكس اخبارى كه به كمك بيان احاديث به قرآن عمل مىكند . 4 . اخبارى به‌عكس اصولى به « ظن » عمل نمىكند . 5 . تقسيم امت مسلمان به گروه مجتهد و مقلد مورد قبول اخبارى نيست . اخبارى عقيده دارد همهء امت تابع روايات‌اند و بايد طبق آنها عمل كنند .

--> ( 1 ) . مرزها ، ص 95 . ( 2 ) . كيهان انديشه ، شمارهء 32 مهر و آبان‌ماه 69 . ( 3 ) . ترمينولوژى حقوق ، « مجتهد » .