حضرت عرض كردم : برايم مقدور نيست كه دائما شرفياب شوم ، بفرماييد از چه كسى مسائلم را سؤال كنم ؟ حضرت فرمود : از يونس بن عبد الرحمن بپرس . « 1 » و يا وقتى على بن مسيّب همدانى از امام رضا ( ع ) همين سؤال را مىكند ، حضرت مىفرمايد : از زكريا بن آدم قمّى كه امين دين و دنياست بپرسيد . « 2 » همان گونه كه امام صادق ( ع ) ابن ابى يعفور را در مقابل چنين سؤالى به محمد بن مسلم ارجاع مىدهد . « 3 » 8 . خلاصه اينكه رجوع جاهل به عالم امرى عادى بين تمام عقلاى عالم است و همين سيرهء مستمره در تشخيص احكام و تكليف ، از زمان پيامبر اكرم به بعد ميان پيروان اسلام برقرار بوده است . پس آنچه از مجموع مطالب ذكر شده برمىآيد اين است كه در زمان ائمه نيز شيعيان نيازمند اجتهاد بوده‌اند و اين عمل توسط شاگردانشان انجام مىگرفت . لذا در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام آمده است : اوّل كسى كه علم اصول را تأسيس كرد امام باقر ( ع ) سپس امام صادق ( ع ) بودند كه قواعد علم اصول را براى اصحاب خود املاء مىكردند . « 4 » تصنيف اوّلين كتاب اصولى چه كسى اولين كتاب اصول را تصنيف كرد ؟ در مورد اينكه اوّلين تصنيف در اصول توسط چه شخصى صورت گرفته است ، بين علماى اهل سنّت اختلاف وجود دارد . برخى ابى حنيفه و دسته‌اى محمد بن حسن شيبانى و عدّه‌اى شافعى و گروهى نيز ابى يوسف را نام برده‌اند . از جلال الدّين سيوطى در كتاب الوسائل الى معرفة الاوائل « 5 » نقل شده است كه ، اوّلين كتاب در اصول به نام اصول الفقه

--> ( 1 ) . عن عبد العزيز بن المهتدى قال « سئلت الرضا ( ع ) فقلت انّى لا القاك فى كلّ وقت فممّن آخذ معالم دينى ؟ قال خذ عن يونس بن عبد الرحمن » ، جامعه الرواة ، ج 2 ، « يونس بن عبد الرحمن » فهرست شيخ طوسى ، « يونس بن عبد الرحمن » . ( 2 ) . عن على بن المسيّب الهمدانى قال « قلت للرضا ( ع ) شقّتى بعيدة و لست اصل اليك فى كل وقت فمن آخذ عنه معالم دينى ؟ قال من زكريا بن آدم المأمون على الدين و الدنيا » ، جامع الرواة ، ج 1 ، « زكريا بن آدم » . ( 3 ) . عن عبد الله بن ابى يعفور قال قلت لابى عبد الله ( ع ) « انّه ليس كل ساعة القاك و لا يمكن القدوم و يجيء الرجل من اصحابنا يسألنى و ليس عندى كلّ ما يسألنى عنه قال فما يمنعك عن محمد بن مسلم الثقفى فانّه قد سمع من ابى و كان عنده وجيها » ، جامع الرواة ، ج 2 ، « محمد بن مسلم » . ( 4 ) . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، ص 310 . ( ابو زهره در كتاب اصول الفقه ص 12 مىگويد : « در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام املاء اصول فقه به امام باقر و امام صادق ( ع ) نسبت داده شد و اين سخن منافات با ادّعاى ما ندارد . چون ما مىگوييم اوّل تصنيف در اصول توسط شافعى بوده است » . ما در اين نوشته گفته‌ايم املاء اصول فقه توسط آن دو امام معصوم بوده . در حالى كه اوّل تصنيف توسط هشام بن حكم و . . . بوده است كه از شاگردان آن بزرگواران است . ) ( 5 ) . البته در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، ص 310 ، همچنين فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 7 ، از كتاب الاوائل جلال الدين سيوطى نقل اجماع شده كه اوّل تأليف در اصول توسط شافعى بوده ، و در كتاب اصول الاستنباط ، ص 42 ، ضمن -