معصوم را استنباط نمايند و در اختيار مراجعه‌كنندگان قرار دهند مراجعه مىكردند . 2 . بينش دوّم ، شخص خاصّى را براى تبيين احكام اسلام معرّفى نمىكردند ، بلكه تنها منبع را قرآن و سنّت رسول خدا مىدانستند و چون در عمل با اشكال روبه‌رو شدند ، متوجه گرديدند كه اين دو منبع به تنهايى پاسخگوى نياز آنان نيست . لذا به دامان منابع ديگر همانند قياس ، استحسان ، مصالح مرسله ، سدّ ذرايع و . . . پناه بردند و بر اساس آنها به اجتهاد پرداختند و استنباط احكام كردند . اجتهاد در اسلام آيا هم‌زمان با ظهور اسلام ، اجتهاد نيز بروز كرده است يا خير ؟ برخى مىگويند : چون اجتهاد به‌معناى ردّ فرع بر اصل است ، يعنى فرد اصولى حكم فرعى را از قاعدهء عمومى و اصلى از اصول استنباط مىكند ، پس اجتهاد به اين معنى امر حادثى است كه در زمان ائمه ( ع ) وجود نداشته ، لذا اجتهاد در ميان علماى اماميه پس از غيبت كبراى امام زمان ( ع ) آغاز شده است . پس علم اصول كه نتيجه‌اش اجتهاد بوده ، پس از غيبت امام عصر ( ع ) پيدا شده است . در حالى كه اهل سنّت حتى در زمان خود پيامبر ( ص ) نيز در موقع نياز اجتهاد مىكردند . شيخ آقابزرگ تهرانى از مقريزى نقل مىكند كه « انّ العشرة المبشّرة كانوا يجتهدون و يفتون فى حياة النبى » آن ده نفرى كه پيامبر به آنان وعدهء بهشت داد ، در زمان پيامبر نيز اجتهاد مىنمودند و فتوى مىدادند . مقريزى مىگويد : بعد از رحلت پيامبر اسلام اصحاب آن حضرت در شهرها پراكنده شدند و عدّه‌اى در مدينه در كنار ابى بكر ماندند . ابى بكر نيز براساس كتاب و سنّت حكم مىكرد و اگر مسأله‌اى را در كتاب و سنّت نمىيافت ، از ديگر صحابه پرس‌وجو مىكرد و در صورتى كه در نزد آنها چيزى پيدا نمىشد ، در آن مورد اجتهاد مىكرد . در نتيجه پيدايش علم اصول در ميان اهل سنّت به جهت اجتهاد و استنباط از زمان خلفاء بوده است . « 1 » پروفسور چارلز آدامس مىگويد : شيعه تا زمان حيات ائمه ( ع ) متوسل به اجتهاد نمىشدند و نيازى به اجتهاد نداشتند ، زيرا در هر مسأله‌اى كه دچار مشكل مىشدند به امام معصوم زمان خود مراجعه مىكردند . « 2 » همان گونه كه برخى از دانشمندان حقوق در نوشته‌هايشان نيز از اين عقيده پيروى كردند . « 3 » حقيقت كدام است ؟ آيا اجتهاد به‌معناى ذكر شده ، پس از غيبت امام زمان ( ع ) در بين اماميه حادث شده ، و اهل سنّت در اين امر از شيعه جلو بوده‌اند يا خير ؟ واقعيت اين است كه اماميه به دستور خود ائمه اجتهاد مىكردند . به‌همين‌جهت امام صادق و امام رضا ( ع ) فرموده‌اند : بر ماست كه القاى اصول كنيم ، و بر شماست كه تفريع كنيد . « 4 » بنابراين ، اينكه بگوييم در زمان حيات ائمه ( ع )

--> ( 1 ) . حصر الاجتهاد ، ص 90 . ( 2 ) . هزارهء شيخ طوسى ، ج 2 ، ص 337 . ( 3 ) . فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 8 ، مبانى استنباط حقوق اسلامى ، ص 13 . ( 4 ) . قال الصادق ( ع ) : « انّما علينا القاء الاصول و عليكم ان تفرعوا » . و قال الرضا ( ع ) : « علينا القاء الاصول و عليكم التفريع » وسائل الشيعة ، كتاب القضاء ، ج 18 ، حديث 51 .