بدهكار است ، و ازقضا رضا از دار دنيا رفته ، و هيچ مدركى نيز وجود ندارد ، حال حسن ترديد دارد آيا صد تومان به رضا بدهكار بوده است ، يا دويست تومان ؟ در چنين موردى اكثر فقها اقل را واجب دانسته ، و نسبت به اكثر اصل برائت جارى كرده‌اند ، زيرا شك در ما زاد بر اقل ، شك در تكليف مستقلى است ، كه طبعا جاى اصل برائت دارد . ب . اقل و اكثر استقلالى تحريمى . مثال : شخصى جنب شده ، و مىداند خواندن سوره‌هاى عزائم ( سجده‌دار ) بر او حرام است ، اما نمىداند آيا خواندن تمام سوره‌هاى عزائم بر او حرام است يا فقط آيات مربوطه ؟ در اينجا حرمت خواندن آيه‌هاى مربوطه قطعى است ( اقل ) و اما در ما زاد ترديد دارد پس اصل برائت جارى مىگردد . 112 . اكراه اكراه عملى است تهديدآميز از طرف كسى نسبت به ديگرى ، به منظور تحقق بخشيدن فعل يا ترك مورد نظر اكراه‌كننده . « 1 » عناصر اكراه عبارت‌اند از « 2 » : 1 . عمل آميخته به تهديد باشد . 2 . وعيد به آن عمل مؤثر در شخص باشعور باشد ( باشعور يعنى عاقل و رشيد ) . 3 . تأثير نوعى باشد نه شخصى . به‌دليل آنكه افراد تهديدشونده متفاوت‌اند . ممكن است عملى نسبت به فرد يا گروهى اكراه تلقى نشود ، اما نسبت به فرد يا گروه ديگر اكراه صدق كند . مثلا طرف اكراه‌شونده بچه باشد ، طبعا نوع بچه‌ها از چنين تهديدهايى مىترسند ، و در آنها مؤثر است . 4 . نتيجه اكراه بايد به صورت وجود بيم خطر و ضرر در جان يا مال يا عرض خود يا خويشاوندان نزديك باشد ( تشخيص خويشاوند نزديك با عرف است . مادهء 204 قانون مدنى ) . 5 . ميزان تهديد بايد به اندازه‌اى باشد كه موجب سلب قصد انشاء نشود ، و الا اجبار خواهد بود . و اثر اكراه و اجبار متفاوت است ، زيرا عقد مكره غير نافذ است ( مادهء 203 و 1070 قانون مدنى ) ، ولى عقد بدون قصد و انشاء ( اجبارى ) باطل است ( مادهء 190 قانون مدنى ) . 6 . شخص تهديدشونده علم به عدم توانايى تهديدكننده در اجراى تهديد نبايد داشته باشد . و الا تهديد محقق نمىشود ( مادهء 205 قانون مدنى ) . در مادهء 202 قانون مدنى آمده : « اكراه به اعمالى حاصل مىشود كه مؤثر در هر شخص باشعورى بوده ، و او را نسبت به جان يا مال يا آبروى خود تهديد كند ، به‌نحوىكه عادتا قابل تحمل نباشد . در مورد اعمال اكراه‌آميز سنّ و شخصيت و اخلاق و مرد يا زن بودن شخص بايد در نظر گرفته شود . » پيامبر اكرم ( ص ) مىفرمايد : نه چيز از امت من برداشته شد . . . به عملى كه از روى اكراه انجام داده باشند . « 3 »

--> ( 1 ) . ترمينولوژى حقوق ، « اكراه » . ( 2 ) . مأخذ پيشين . ( 3 ) . قال رسول اللّه ( ص ) « رفع عن امتى تسعة . . . و ما اكرهوا عليه » . من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، حديث 132 .