تشريح المسائل * حاصل كلام محكى در صدر عبارت چيست ؟ اين است كه : آيهء شريفه ما را از عمل سفيهانه ، نهى مىكند چرا كه عمل به خبر فاسق عملى است سفيهانه ، بنابراين هر عملى كه مخالف با واقع درآيد ، مطرود شارع مقدس نيست ، هرچند كه عنوان سفاهت با آن صادق نباشد پس ملاك تحقق عنوان سفاهت است ، در نتيجه بايد گفت : معناى جهالت سفاهت است و نه جهالت در مقابل علم به عبارت ديگر : مراد از تبيّن ، تحصيل علم است ولى مراد از جهالت ، عدم العلم و اعتقاد غلط نيست ، بلكه به معناى سفاهت است . * شاهد و گواه محكىّ بر ادّعاى فوق چيست ؟ 1 - يكى اين فراز از آيهء شريفهء نبأ كه مىفرمايد : فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ زيرا آن عملى سبب پيدايش پشيمانى است كه بر مشى عقلاء نبوده و از روى سفاهت باشد ، نه اينكه اگر صرفا مطابق با واقع نبود ، فاعل از فعل خود پشيمان باشد . 2 - اگر مراد از جهالت اشتباه در اعتقاد و عدم تطابق باشد ، نبايد بر شهادت شاهد و فتواى مقتضى اعتماد شود ، چرا كه اشتباه اين دو و عدم تطابق شهادت و فتواى ايشان با واقع ، فراوان تحقق پيدا مىكند و حال آنكه در اعتماد به آنها شكى وجود ندارد . * حاصل توضيح و تقريب فوق چيست ؟ اين است كه : چون عمل به خبر عادل و ترتيب اثر دادن به خبر غير علمى وى ، داراى عنوان سفاهت نيست ناگزير مورد نهى نيز واقع نشده و از درجهء اعتبار ساقط نيست . * قبل از پاسخ به اشكال فوق بفرمائيد كلمهء جهل در لسان شارع به چه معناست ؟ جهل در لسان شارع : 1 - گاهى در برابر علم به كار رفته و گاهى در برابر عقل . * جهل در برابر علم به معناى سفاهت است يا در برابر عقل ؟ جهل در برابر عقل به معناى سفاهت است . * چه نسبتى از نسب چهارگانه ميان جهل در برابر عقل با جهل در برابر علم وجود دارد ؟ عموم و خصوص من وجه ، چرا كه : 1 - در برخى موارد ، جهل به معناى سفاهت هست ولى در برابر علم نيست مثل : دانشمندى كه سفيه است . 2 - و در برخى موارد جهل در مقابل علم است ولى به معناى سفاهت نيست ، مثل : بىسواد عاقل .