تشريح المسائل * مراد از عبارت ( لكن يجب تقديم عموم المفهوم . . . الخ ) در متن اشكال شيخ چيست ؟ اين است كه اگرچه قبول داريم كه نسبت ميان مفهوم آيه با تعليل ذيل آن عموم و خصوص من وجه است چرا كه : 1 - مفهوم ، مفادش عبارتست از : عدم وجوب تبين و تفحص در خبر غير فاسق ، چه خبرش علمى باشد چه غير علمى . 2 - و تعليل مدلولش عبارتست از عدم اعتبار خبر غير علمى ، چه مخبرش عادل باشد و چه فاسق در نتيجه اين دو ( مفهوم و تعليل ) داراى يك مادهء اجتماع و دو ماده افتراق به شرح ذيل‌اند : 1 - ماده اجتماع خبر غير علمى ، عادل است كه مفهوم آن را معتبر مىداند و تعليل آن را معتبر نمىداند . 2 - ماده افتراقشان از طرف مفهوم ، خبر غير علمى ، فاسق است كه هم مفهوم با آن تعارض دارد و هم تعليل آن را معتبر نمىداند . 3 - مادهء افتراقشان از ناحيهء تعليل ، خبر علمى عادل است كه مفهوم آن را معتبر مىداند و تعليل هم با آن تعارض ندارد . لكن در عين حال اين‌گونه نيست كه عموم تعليل بر ظهور مفهوم مقدم باشد ، بلكه اين عموم مفهوم است كه بر ظهور تعليل مقدم است و مادهء اجتماع داخل در عموم مفهوم است . به عبارت ديگر : در مادهء اجتماع كه امر دائر است كه به مفهوم عمل كنيم يا به تعليل ، ما قائليم كه بايد به عموم مفهوم عمل كنيم و آن را در عموم مفهوم داخل بدانيم . * مراد از عبارت ( اذ لو خرج عنه و انحصر مورده . . . ) چيست ؟ بيان علت است براى مطلب فوق ، مبنى بر اينكه : اگر منحصرا مفهوم را ، در خبر علمى عادل خلاصه كنيم ، وجود چنين مفهومى لغو است ، چرا ؟ زيرا خبر مفيد علم ، حجت است چه از عادل صادر شود و چه اينكه مخبرش فاسق باشد ، بلكه خبرى كه مفيد علم است ، منطوقا و مفهوما از آيهء شريفه خارج است ، در نتيجه : نسبت ميان تعليل عام و مفهوم خاص ، مطلق مىشود و نه من وجه . * مراد از عبارت ( لانّا نقول : ما ذكره اخيرا ، من انّ المفهوم . . . ) چيست ؟ قبول نتيجهء فوق است مبنى بر اينكه مفهوم آيه اخصّ است و تعليل اعمّ ، زيرا كه خبرهاى علمى از محدوده آيهء نبأ بيرون بوده و آيهء شريفه در بيان حكم چنين خبرهايى نيست چه مخبر آنها فاسق