تشريح المسائل * مراد از عبارت ( و لكن ظاهر الرواية المتقدّمة . . . ) در متن مزبور چيست ؟ اين است كه : اگرچه در اشكال سوم تناسب آيهء نفر با مقام ارشاد و استرشاد ثابت شد درحالىكه به درد مقام روايت يا نقل حديث و يا اخبار و استخبار نمىخورد . لكن وقتى به رواياتى كه در تفسير آيهء فوق وارد شده مراجعه مىكنيم ، متوجه مىشويم كه اين روايات دلالت دارند بر تعميم و شمول آيه ، چه نسبت به ارشاد و استرشاد و چه نسبت به اخبار و استخبار ، از آن روايات ، روايت فضل بن شاذان است در كتاب علل ، از امام رضا عليه السّلام كه در آن فوائد حج را برشمرده‌اند و از جملهء فوائد حج اين مسئله را ذكر نمودند كه : « از فوائد حج اين است كه مسلمانان از هرگونه عالم اسلامى به مكّه و مدينه آمده و در آنجا احاديث ما را شنيده ، سپس به ميان قومشان برده و آنجا نقل مىكنند » . سپس حضرت رضا عليه السّلام به آيهء نفر ، در اين رابطه استشهاد نمودند كه : كما قال اللّه عزّ و جلّ : فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ . . . . در اينجا ملاحظه مىشود كه براى نقل حديث به اين آيهء شريفه استدلال شده است و لذا روشن مىشود كه اين آيه به درد باب اخبار و روايات هم مىخورد . * پس مراد از عبارت ( لكنّها من الآحاد ، فلا ينفع فى صرف الآية . . . ) چيست ؟ دو جواب از جانب شيخ است به استدراك مذكور : يكى اينكه حديث فضل ابن شاذان ، خودش خبر واحد است و با خبر واحد نمىتوان شمول آيه را نسبت به نقل حديث ثابت كرد ، چرا كه مستلزم ( دور ) است . * چرا اثبات شمول آيه نسبت به نقل حديث به واسطهء حديث فضل دور است ؟ زيرا : 1 - از طرفى حجيّت مطلق خبر واحد ، از جمله همين خبر فضل ، متوقف است بر شمول آيه نسبت به نقل حديث . 2 - و از طرفى شمول آيه نسبت به نقل حديث نيز ، متوقف است بر حجيّت خبر فضل و دلالت آن بر شمول . پس حجيّت متوقف است بر شمول و شمول متوقّف بر حجيّت است به عبارت ديگر : حجيّت متوقف است بر حجيّت يعنى : توقف الشىء على نفسه . و اين دور صريح است . 2 - اينكه در حديث فضل نيز دو احتمال وجود دارد : يكى اينكه قول مخبر حجّت باشد و لو اينكه علمى نباشد . و يكى اينكه ، تعداد افراد مكّه‌رو غالبا از هر منطقه زياد بوده است به نحوى كه در بسيارى موارد ، مخاطبين و شنوندگان از اظهارات آنها به حكم واقعى و كلام امام يقين حاصل مىنمودند .