منوط شود به امرى كه از اختيار مكلّف خارج است ) ممنوع است . زيرا عقاب نمودن به واسطهء فعلى كه حتى در مرحله اخيره هم به اختيار منتهى نمىشود قبيح است مگر عدم العقاب بر فعلى كه به اختيار منتهى نمىشود و قبحش نامعلوم است . 7 - چنانچه گواه است به اين ( كون العقاب على امر اختيارى ) اخبار و روايات وارده در اينكه ( من سن سنة حسنة كان له مثل اجر من عمل بها ، و من سن سنة سيئة كان له مثل وزر من عمل بها ) ؛ ترجمه : كسى كه سنت نيكوئى گذارد پاداش او مثل پاداش كسى است كه به آن عمل نمايد و كسى كه سنت زشتى گذارد وزر و و بال او مثل وزر و و بال كسى است كه مرتكب آن مىشود 8 - بنابراين اگر فرض كنيم كه دو شخص سنت پسنديده‌اى را تأسيس نمودند يا اينكه هر دو عمل زشتى را پايه‌گذارى كردند و اتفاقا عاملين به طرح يكى بسيار و عاملين به طرح ديگرى كم باشند ، مقتضاى روايات اين است كه ثواب يا عقاب اوّلى بيشتر است از فرد دومى . 9 - ولى مشهور اين است كه براى مصيب دو اجر و براى مخطى يك اجر مىباشد . اخبار و روايات وارده در امثال اين امور ( افعال و اعمالى كه به مناط اختيارى بودن جزء اخيرشان ثواب و عقاب برآن مترتّب است ) و اشتباه اين امور در دو طرف ثواب و عقاب بر افعال به حد تواتر است . 10 - پس ظاهر چنين است كه : حكم عقل به تساوى اين دو شخص در استحقاق مذمت از حيث شقاوت و قبح فاعل است در مقابل مولى ، نه از جهت علم و قطع به معصيت بودن فعل . تشريح المسائل * مراد از عبارت ( فالمحصّل منه غير حاصل ) در متن چه مىباشد ؟ ج : خدشه بر دليل اول مشهور است كه از قيد ( منه ) استفاده مىشود كه داراى اقسامى است از جمله 1 - اجماع محصل 2 - اجماع منقول . * اجماع محصل چگونه اجماعى است ؟ ج : اجماعى است كه ، مكلف مجتهد خود شخصا به‌واسطهء فحص كامل ، آن را تحصيل نموده باشد . * چرا شيخ اجماع محصّل را غير حاصل مىداند ؟ ج : زيرا اجماع را زمانى مفيد قطع مىدانند كه محقّق و محصّل باشد و حال آنكه چنين اجماعى وجود ندارد يعنى آنها هم كه بدنبال تحصيل اجماع رفته‌اند اجماع داراى ارزشى را تحصيل نكرده‌اند .