متكلّمان اهل سنّت مخصوصا معتزله كه بيشتر اهل بحث و جدل بودند در علم اصول وارد شده و آن را از مسير اصلى خود كه استنتاج احكام فرعى است تا حد زيادى منحرف ساختند و مسائل اصولى را كلّى و مجرّد از مسائل فرعى مورد مطالعه قرار دادند . در حقيقت با توجه به غرض تدوين علم اصول ، كتب اصولى اين دوره را بايد مجموعه‌اى از علوم لغوى ، ادبى ، كلامى ، و احيانا منطقى و نظير اين‌ها دانست نه كتب اصولى ، مانند حالتى كه قبل از به كار بردن اين علم براى استنباط احكام ، وجود داشت . كتبى كه در اين دوره تصنيف شده غالبا از متكلّمان ، خاصّه معتزليان است و چون به علّت سد باب اجتهاد ( در قرن چهارم ) در حقيقت اصول اهل سنّت تاكنون دنبالهء همين دوره را طى مىكند و تغيير فاحشى در اساس آن به وجود نيامده است ، جز اينكه ( چنان‌كه اشاره شد ) قسمتى از مسائل منطقى هم به تدريج در آن وارد شد و غالبا متأخّران به شرح و توضيح و تعليق كتب متقدمان پرداختند نه به تصنيف كتب مستقل ، لذا قسمتى از مهم‌ّترين كتب اصولى اهل سنّت از مذاهب مختلف را كه در اين دوره به بعد تصنيف شده با ذكر تاريخ وفات مصنّف برمىشمرديم ، از جمله : 1 - آراء اصولى ابو على محمد بن عبد الوهاب بن سلام جبائى ( متوفّى 303 ه ق ) . 2 - آراء اصولى ابو هاشم عبد السلام بن محمد بن عبد الوهاب جبائى ( متوفّى 321 ه ق ) . « 1 » 3 - اصول ابو الحسن عبيد اللّه بن الحسن كرخى ( متوفّى 340 ه ق ) . « 2 » 4 - اصول الفقه ابو بكر احمد بن على رازى جصاص ( متوفّى 370 ه ق ) . 5 - العمد ، تصنيف قاضى عبد الجبار بن احمد معتزلى اسدآبادى ( متوفّى 415 ه ق ) . 6 - المغنى ( بعضى از مجلدات آن مانند جلد هفدهم ) تصنيف قاضى عبد الجبار معتزلى اسدآبادى 7 - التحصيل ، تصنيف ابو منصور عبد القاهرين طاهر تميمى

--> ( 1 ) - اين دانشمند فرزند دانشمند قبل و باهم به نام جبائيان معروف و از پيشوايان معتزله مىباشند . نام مشخصى براى كتاب اصولى اين دانشمند نيافتم . كتاب الفهرست ، يكى از تأليفات ابو هاشم را كتاب الاجتهاد نام مىبرد . در هر حال در كتب اصولى ، خاصه كتب اصولى متقدمان نام اين دو بسيار برده مىشود . ( ابو الحسين بصرى ، معتمد ، سيّد مرتضى ، ذريعه ، شيخ طوسى عده و ديگران ، كتب ديگر ) . ( 2 ) - نام اين دانشمند نيز در كتب متقدمان بسيار برده مىشود . معلوم مىشود مانند دو دانشمند قبل ، آراء خاصّ اصولى دارد . اثر اصولى او كه فروع حنفيان برآن استوار است نام خاصى ندارد . از آن به عنوان « رسالة فى الاصول » ياد شده . اين رساله ، ضميمهء تأسيس النظر دبوسى چاپ شده است ( يوسف اليان سركيس ، معجم المطبوعات ، ج 2 ، ستون 1551 ، چاپ مصر ، 1346 ه ، زركلى ، الاعلام ج 4 ، ص 347 ، چاپ سوم ) .